Тарихниң садда үмид-арзулири: ташкәнттики уйғур оқуғучилириниң хрушофқа әрзи қилиши

Мухбиримиз үмидвар
2021-10-14
Share
Тарихниң садда үмид-арзулири: ташкәнттики уйғур оқуғучилириниң хрушофқа әрзи қилиши Әхмәт игәмбәрди әпәнди. 2009-Йили австралийә.
RFA/Ümidwar

1949-Йилиниң ахири хитай компартийәси совет иттипақиниң ярдими вә қоллиши билән уйғурлар диярини игиләп, 1944-йили 12-ноябирда қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң бәш йилдин буян есиливатқан ай юлтузлуқ дөләт байриқини вә һакимийитини бикар қилип, пүтүн уйғур елиниң һәммә җайлирида хитай компартийәси һакимийитини тиклиди. 1950-1959-Йили арисида совет иттипақи билән хитайниң достлуқ вә һәмкарлиқи мунасивәтлири юқири пәллидә болуши җәрянида хитай һакимийити уйғур диярини совет-хитай достлуқиниң үлгилик районлири сүпитидә көрситип, һәр йили совет иттипақиниң ташкәнт, москва вә башқа шәһәрлиригә мәлум миқдардики уйғур вә башқа милләт оқуғучилирини оқушқа чиқарди. Ташкәнттики оттура асия университети уйғур оқуғучилири әң көп алий мәктәп һесаблинатти.

Уйғур елидә болса хитай даирилири 1951-йилидин башлиған сиясий күрәшлиридә әксилинқилабчиларни тазилаш вә бастуруш намида зор сандики адәмләрни тутқун қилип түрмиләргә ташлиди вә сиясий күрәшләрни йилдин йилға юқири пәллигә көтүрүп, 1958-йилиға кәлгәндә йәрлик милләтчиликкә қарши күрәш қилиш һәрикити вә арқидин коммуналаштуруш, сотсиялистик тәрбийә дегәндәк һәрикәтләрни қанат яйдуруп, уйғур милләтпәрвәрлири, уйғур зиялийлириға қаттиқ зәрбә бәрди. Һәтта, уйғур йезилирида ачарчилиқ, кәмбәғәлчилик әвҗи алди.

Мана шу мурәккәп сиясий вәзийәт уйғур елидин ташкәнткә оқушқа әвәтилгән уйғур оқуғучилириғиму күчлүк тәсир көрсәткән болуп, 1960-йили ташкәнттики оттура асия университетида оқуватқан 30 нәччә оқуғучиниң вәтәндики вәзийәтни көрүп кәлгән савақдашлири ейтип бәргән интайин еғир вәзийәт, болупму бай қатарлиқ җайлардики ачарчилиқ вәқәлиридә миңлиған адәмләрниң қирилип кетишини аңлиғандин кейин бирлишип совет иттипақи һөкүмитидин уйғурларға ярдәм қилишини тәләп қилиш хети йезиш һәм бу хәтниң бир нусхисини бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға әвәтмәкчи болуш һәрикити йүз бәрди. Әнә шу хәтни йезип имза қойғучилардин бири, һазир австралийәдә яшаватқан 85 яшлиқ уйғур сиясий күрәшлири тарихи шаһиди, пешқәдәм уйғур милләтпәрвәри әхмәд игәмбәрди әпәнди өзи вә савақдашлириниң бундақ бир һәрикәткә өтүш арқа көрүнүши вә сәвәб амиллар һәққидә тохталди.

Совет иттипақиниң ғайәт зор ярдәмлиригә тайинип күчийивалған мав зедоң башчилиқидики хитай компартийәсиниң 1956-йили хрушофниң сталинни қарилишини баһанә қилип, 1959-йилидин башлап коммунизм лагерида юқири орунни талишип, хрушофқа шилтиң етиши, совет иттипақиниң хитайниң атом бомбиси техникисини тәләп қилишини рәт қилиши билән совет-хитай мунасивәтлири йириклишишкә вә бир-бирини әйибләшкә башлиди. 1962-Йилиға кәлгәндә или, чөчәк қатарлиқ җайлардин 60миңдин артуқ адәмниң совет иттипақиға қечиш вәқәси йүз бәрди. Қисқиси, икки мәзкур икки коммунист дөләтниң шеринай мунасивәтлири ахирлишип бир-бирини әйибләш, сөкүш һәтта дүшмәнликкә қарап йүзлиниш дәври башланди.

Әхмәт игәмбәрди әпәндиниң ейтишичә, ташкәнттики уйғур оқуғучилар совет-хитай мунасивәтлиридики бу хил йириклишиштин пайдиланған болуп, улар москваға шикайәт қилғанда чоқум бизниң тәләплиримизни аңлайду, бәлки бу хәлқимизгә келиватқан еғир бесимларни йениклитиштә рол ойнайду дәп қариған.

Никита хрушоф рәһбәрликидики совет иттипақи компартийәси мәркизий комитетиға йезилған бу хәт әмәлийәттә мураҗиәтнамидин ибарәт болуп, әхмәт игәмбәрди мәзкур мураҗиәтнаминиң мәзмунлири һәққидә тохтилип, униңдики түп идийәниң совет иттипақи һөкүмитиниң хитай һөкүмитигә бесим қилип, униң уйғурларға қиливатқан зулумлирини тохтитиш, совет иттипақиниң уйғурларға ярдәм қилип, 1949-йили хитай компартийәси ишғал қилған шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини вә азадлиқини қолға кәлтүрүшидә ярдәм беришни қолға кәлтүрүш икәнликини баян қлиди.

Уйғур оқуғучилар мәзкур мураҗиәт хетини москваға елип берип, совет иттипақи һөкүмити вә алий рәһбәрлиригә йүзму-йүз туруп тапшуруш қарариға келип, буниң үчүн оттура асия университетиниң оқуғучиси, йәни кейинки атақлиқ уйғур шаири долқун ясин башчилиқида икки кишини вәкил қилип бекитип, москваға әвәтиду. Әпсуски, долқун ясин қатарлиқлар елип барған бу хәт москва рәһбәрлиригә йәтмәй қалған болуп, әйни вақиттики совет иттипақи компартийәси мәркизий комитетиниң уйғурлар вә хитай мәсилиси бойичә шуғуллинидиған хадими турсун рәхимоф улар билан көрушиип, уларни ташкәнткә қайтуруветиш билән уларниң диққәт қилишини, әгәр тәләп-пикирлири болса өзбекистан иттипақдаш җумһурийити һөкүмитигә сунушни тәвсийә қилиду. У һәтта бу оқуғучиларни агаһландуруп, өзини тутувелишқа, ашкара һалда мундақ һәрикәтләр билән мәшғул болмаслиққа дәвәт қилиду.

Турсун рәхимоф 1969-1980-йиллири арисида москвадин тарқитилған "вәтәнни қутқузуш" радийосиниң рәһбәрлири вә язарлиридин бири болуш билән "мавизм инсанийәткә тәһдит" намлиқ китабини йезип хитайни қаттиқ әйиблигәниди. Әнә шу чағда турсун рәхимоф билән сөһбәтдаш болған пешқәдәм журналист риза сәмәдиниң ейтишичә, турсун рәхимоф униңға мәзкур хәт вәқәси һәққидә сөзләп бәргән.

Турсун рәхимофниң көздә тутқини, 1960-1961-йиллири, йәни оқуғучилар москваға шикайәт қилғили кәлгән вақитта совет иттипақи билән хитай бир-бирини тәнқид қилсиму, әмма техи дүшмән дәриҗисигә йәтмигәнлики, совет иттипақиниң хитайға қарши һәрқандақ сиясий һәрикәткә техи йол қоймайдиғанлиқи, әгәр зөрүр болса бу уйғур оқуғучиларни хитайға қайтуруп бериш еһтималлиқи барлиқи иди. Москвада яшап, 2018-йили вапат болған уйғур зиялийси шәрипҗан әхмидиниң һаят вақтида ейтип беришичиму у долқун ясин қатарлиқлар москвада совет рәһбәрлири билән көрүшимиз дәп бир айдәк турғанда уларға һәмраһ болған һәм турсун рәхимоф билән көрүшүшкә қатнашқан, әмма турсун рәхимоф уларниң бихәтәрликини нәзәрдә тутуп бу ишни юқириға көтүрмәйла ташкәнткә қайтурувәткән.

Әхмәт игәмбәрди әпәндиниң әслишичә, улар москвадин қайтқандин кейин өзбекистан компартийәси мәркизий комитети рәһбәрлири билән көрүшүп уйғурларниң тәләплирини ейтқан. Уларни султаноф фамилилик киши қобул қилип, һазирқи совет-хитай мунасивәт шараитлири астида уларниң тәләплириниң, болупму уйғур мәсилисиниң әмәлгә ашмайдиғанлиқини билдүргән, әмма уларниң өзбекистанда қелишини қоллайдиғанлиқини чүшәндүрүп чирайлиқ йолға салған. Демәк, ахирида оқуғучиларниң мәлум қисми вәтинигә қайтмай өзбекистанда қелип йәрлишиш йолини тутқан.

Вәтинигә қайтип кәткән әхмәт игәмбәрди, долқун ясин қатарлиқлар 1963-1966-йиллиридин башлап түрлүк зәрбиләргә дуч кәлгән, долқун ясин 1960-йиллириниң ахирида қайтидин совет иттипақиға қечип келип яшашқа, әхмәт игәмбәрди түрмигә ташлинип узун йиллар түрмә җазасиға учрап, 1980-йилларда түрмидин бошиғандин кейин австралийәдә яшаш йолини таллиған. Хәт язған бу яшларниң тәқдири һәр хил қисмәтләргә дуч кәлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт