Хитайниң уйғурларға қаратқан сияситиниң арқа көрүниши һәққидики тәйвәнлик тәтқиқатчиниң әсири

Ихтиярий мухбиримиз идиқут тәйярлиди
2015-08-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт


Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, тәйвәнлик тәтқиқатчи ву чинаниң «шинҗаң: милли кимлик: хәлқаралиқ риқабәт вә хитай инқилаби: 1944 - 1962 - йиллар» намлиқ китаби уйғур елиниң йеқинқи заман тарихи үчүн наһайити қиммәтлик бир илмий әсәрдур. Бу китаб мол архип материяллири асасида тәйярланған болуп, гәрчә хитай тарих ноқтинәзири асасида йезилған болсиму, хитай һакимийитиниң уйғурларға қаратқан ассимилятсийә сияситиниң тарихий арқа көрөнүшини наһайити рошән йорутуп бәргән.

Бу китабтики мәлуматларға қариғанда, хитай һакимийитиниң уйғурларға қаратқан ассимилятсийә сиясити 19 - әсирниң ахирида шәкилләнгән. Мәнчиң зиялийлиридин вей юан вә гоң зиҗен уйғур елиниң стратегийилик әһмийитини байқиғандин кейин мәнчиң хан сарийиға мәзкур районни хитайниң бир өлкисигә айландуруш вә буниң үчүн бу районни хитай көчмәнләр билән толдуруш һәққидә тәклип пикир сунған. Чүнки бу икки зиялий әнгилийиликләрниң хитайниң шәрқий җәнубий деңиз саһили районлирида йүргүзгән әпюн сиясити билән уйғур елидики паалийәтлири оттурисида бир бағлинишлиқ бар дәп қариған. 1870 - Йилларниң ахиридики «қуруқлуқ мудапиәси тәрәпдарлири» билән «деңиз мудапиәси тәрәпдарлири» оттурисидики муназиридә «қуруқлуқ мудапиәси тәрәпдарлири» ғалип кәлгән. Зо зоңтаң вәкилликидики «қуруқлуқ мудапиәси» тәрәптарлириниң көзқариши бойичә, русйийиниң шәрқий шимал вә ғәрбий шимал районлириға салған хәвпи бейҗиңниң бу районлардики стратегийилик алдинқи сепини қолдин кәткүзүп қойишиға сәвәп болатти. Ли хоңҗаң вәкилликидики «деңиз мудапийиси тәрәпдарлири» болса, уйғур елини ишғал қилиш вә идарә қилиш үчүн кетидиған иқтисадий чиқим стратегийилик пайдисидин чоң болиду, униң орниға деңиз мудапиәсини күчәйтиш мувапиқ дәп қариған. «Қуруқлуқ мудапиәси тәрәпдарлири»ниң вәкили зо зоңтаң мәнчиң қошунини башлап алди билән шәнши вә гәнсудики туңганларниң исянлирини бастурғандин кейин ғәрбкә қарап илгириләп яқуп бәгниң армийисини мәғлуп қилған вә тарим ойманлиқиниң контроллуқини қолға чүшүрүвалған. Шуниң билән, «қуруқлуқ мудапиәси тәрәпдарлири» 1884 - йили уйғур елиниң намини «шинҗаң»дәп өзгәртип мәзкур районни өлкигә айландуруштин ибарәт тунҗи нишанини әмәлгә ашурған. Арқисидин уйғур елидә хитайдики мәмурий түзүмни йолға қоюп бу районни хитай билән бир гәвдигә айландурушқа киришкән. Иккинчи нишан мусулман уйғур хәлқини ассимилятсийә қилиш болған. Чүнки мәнчиң һакимийити ассимилятсийили уйғур елини контрол астида тутушниң бирдинбир чариси дәп қариған. Буниң үчүн 19 - әсирниң ахири вә 20 - әсирниң башлирида уйғур елиниң һәрқайси районлирида «шөтаң» дәп аталған хитайчә мәктәпләрни ечип мусулман уйғур балилирини мәҗбури оқутушқа башлиған.

Мәнчиң һакимийитиниң йеңи стратегийилик нишани уйғур елидә бирликкә кәлтүрүлгән мәмурий идарә түзүмини орнитип бу район билән мәнчиң императорлуқиниң сияси пүтүнлүкини әмәлгә ашуруштин ибарәт болған. Бу нишан үчүн мәнчиң һакимийити 1 - басқучта хитай мәмурий системисини уйғур елиниң әнәниви идарә систәмисиниң орниға дәсситиш. 2 - Басқучта хитайларниң давамлиқ һалда уйғур елигә көчүп келишини вә боз йәр ечишини тәшәббус қилиш, 3 - басқучта хитайчә вә коңзи идийиси асасидики маарип арқилиқ түрк хәлқлиригә қарита мәдәнийәт ассимилятсийили йүргүзүштин ибарәт үч басқучлуқ планини оттуриға қойған.

Қәдирлик аңлиғучилар, ву чинаниң баян қилишичә, хитай һакимийитиниң уйғурларға қаратқан ассимилятсийә сияситиниң йәнә бир сәвәби мундақ болған: 19 - әсирниң оттурилирида ғәрб дөләтлири хитайни бесивалғанда хитай зиялийлири буниң сәвәбини хитайни идарә қилған ят милләтләр, йәни манҗулар дәп қариған вә бу қараш 20 - әсирниң дәсләпки йиллирида аста - аста хитай милләтчиликини кәлтүрүп чиқарған. Хитай милләтчилириниң көп қисми кейинки мәзгилләрдә «инқилабчилар»ға айланған. 19 - Әсирниң ахири вә 20 - әсирниң дәсләпки йиллирида хитай инқилабчилири ғәрб сияси еқиминиң тәсири астида «милләт» вә «милли дөләт» дигән уқумларни қобул қилишқа башлиған. Лекин хитай инқилапчилири «милләт» дегән уқумини ирқ дәп чүшәнгән болғачқа, җуңго / җуңхуа миллитини хитай (хәнзу) лардин ибарәт дәп қариған. Шуңа хитай инқилабчилириниң вәкили сун җоңшән хитай чегриси ичидә яшайдиған һәрқайси милләтләрни асимилә қилиш арқилиқ бүйүк бир хитай миллити яритиш тасаввурини оттуриға қойған. Униң бу тәсәввури тарихи китаплирида «хитайлаштуруш нәзәрийиси» яки «ассимилятсийә нәзәрийиси» дәп аталған. Әйни чағдики хитай ислаһатчилири болса инқилабчилар тәшәббус қилған «хитай (хән милләти) милләтчилики»ниң орниға «җоңхуа милләтчилики» нәзәрийисини дәсситишкә тиришқан. юан шикаи башчилиқидики ислаһатчи күчләр «бәш милләтлик җумһурийити"» қурушни тәшәббус қилған. Уларниң пикри бойичә моңғул вә тибәт қатарлиқ милләтләр ташқи ишлар вә һәрбий ишлардин башқа пүтүн ишларда аптономийә һоқуқиға игә болуши керәк. Ләкин сун җоңшән вәкилликидики инқилабчилар юән шикәйниң милләтләр сияситини феодал күчләр билән болған «мурәссә» дәп қариған. Сун җоңшән кейинки мәзгилләрдә «җуңхуа милләтчилики»ни хитай (хән миллити)ларни асасий гәвдә қилған һалда «хитайдики һәрқайси милләтләрни арилаштуруп җоңхуа миллити шәкилләндүрүш»тин ибарәт дәп көрсәткән. Шуниң билән, ислаһатчıлар тәшәббус қилған «бәш милләтлик җумһурийити» мәзмун қилған җоңхуа милләтчилики «хитайлаштуруш»ни мәркәз қилған җоңхуа милләтчиликигә өзгәртилгән.

Һөрмәтлик аңлиғучилар, тәйвәнлик тәтқиқатчи ву чинаниң қаришичә, хитай коммунист һакимийити мәнчиң һакимийити тәрипидин планланған уйғур елини хитай көчмәнлири билән толдуруш планини әмәлгә ашуруш үчүн җиддий чарә тәдбирләр билән һәрикәт қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт