Сталин "гулаги" дин хитай "гулаги" ғичә

Мухбиримиз үмидвар
2018-05-24
Share
sowet-gulag.jpg Совет коммунист һакимийитиниң рәһбири сталин дәвридә 30 йил әтрапида йолға қоюлған дәһшәтлик җазалаш лагерлири болған "гулаг" ниң тарихи музейини екскурсийә қиливатқанлар. 2015-Йили 3-өктәбир.
AP

Өткән йилиниң иккинчи йеримидин етибарән уйғур диярида хитай даирилириниң "йепиқ тәрбийәләш мәркизи", "йиғип тәрбийәләп өзгәртиш лагери" дегәндәк бир қанчә хил намларни қоллинип, уйғурларни омумйүзлүк тутуп, мәзкур һәр хил намлардики "лагерлар" ға мәҗбурий соливелиши вә бу лагерларниң ичидә елип бериливатқан, әмма ташқи муһиттин мәхпий тутулуватқан қаттиқ тәқибләш чарилири хәлқара җәмийәткә ашкарилинишқа башлиди.

Буниң билән бир қисим ғәрб көзәткүчилири вә сиясий анализчилири уйғур миллитигә қаритилған бу хил җазалаш түсини алған лагерларни 20-әсирниң биринчи йеримидики гитлер фашизминиң йәһудийларға қаратқан "йиғивелиш лагерлири", совет коммунист һакимийитиниң рәһбири сталин дәвридә 30 йил әтрапида йолға қоюлған дәһшәтлик җазалаш лагерлири болған "гулаг" қа охшатти.

Америкилиқ сиясий анализчи җәй нордлингер америкида чиқидиған "дөләтлик баһа" дәп аталған мәҗмуәдә бир милйон әтрапида уйғур соланғанлиқи илгири сүрүлүватқан бу лагерларни сталинниң мустәбит түзүминиң гуваһчиси болған "гулаг" қа охшитип, уни "хитайдики йеңи гулаг" дәп атиған иди.

Шуниңға охшашла мәзкур лагерларниң маһийитигә қаритилип, анализчилар бу лагерларни йәнә "шинҗаңдики мусулманлар гулаги" дәпму аташти.

Рошәнки, ғәрб сиясий анализчилири "гулаг", "йиғивелиш лагери" аталғусини йениклик билән ишләткән әмәс, бәлки улар нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан сиясий, миллий, диний вә мәдәнийәт җәһәтләрдики қаттиқ тәқибләш, назарәт, айримичилиқ, роһи вә мәниви җәһәтләрдики қаттиқ бесим шуниңдәк рәһимсизләрчә сиясий қалпақ кийдүрүлүп, өмүрлүк вә узун муддәтлик түрмә җазалириға һөкүм қилиништәк түрлүк әһвалларни натсистларниң вә коммунизм системисиниң ашу тарихта инсанийәтни әң еғир паҗиәләргә гириптар қилған сиясий, миллий, ирқий айримичилиқи вә мустәбит түзүмлиригә нәқил қилған болса керәк.

Гулаг русчә сөз болуп, бу русчә "лагерларни башқуруш баш идариси" дегән идарә наминиң қисқартилмисидин ибарәт.

Қазақистандики уйғур тарихчиси вә сиясәтшунас "уйғурларниң қәдимдин һазирғичә болған тарихи" намлиқ китабниң аптори қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, гулаг өткән әсирниң 20-30-йиллирида совет һакимийитигә қарши вә нарази болған, коммунистлар партийәси вә түзүмигә нисбәтән охшимиған пикирләргә игә сиясәтчиләр, зиялийлар вә башқа җәмийәтниң һәр қатлимидики кишиләрни түрлүк мөһләт билән қамақ җазасиға мәһкум қилип солайдиған әмгәк билән өзгәртиш җаза лагерлиридин ибарәттур. Мундақ сансизлиған лагерлар пүтүн сибирийә, қазақистан вә башқа җайларға җайлашқан. У совет дөләтлик сиясий қоғдаш идариси вә кейинрәк ички ишлар хәлқ комиссарияти вә кейинки ички ишлар министирлиқиниң башқурушида болған.

Униң қаришичә, нөвәттә хитай сақчи вә дөләт аманлиқини қоғдаш даирилириниң уйғур диярдики уйғурларни, җүмлидин зиялийлар, әдиб-шаирлар, содигәрләр, һөкүмәт хизмәтчилири, деһқан, адәттики авам пуқра қатарлиқларни қариқоюқ тутқун қилип, "тәрбийәләш мәркизи" нами астидики йепиқ йиғивелиш орунлириға солиши билән сталин түзүминиң 1930-йиллардики, болупму 1937-1938-йиллиридики "чоң тазилаш һәрикити" җәрянидики тутқун қилиш вә җазалаш һәм уларни гулагларға һәйдиши билән көп җәһәтләрдин охшишип кетидикән.

"лекин икки дәврдики икки һакимийәт, әмма бир хил идеологийә, йәни компартийә түзүмидики бу совет вә хитай һөкүмранлириниң җазалишида мәлум пәрқ бар. У болсиму һазирқи хитай даирилири бир милләтни, йәни асаслиқи уйғурларни, вә қазақ қатарлиқ түркий милләтләрни җазалаш нишани қилған" дәйду қәһриман ғоҗамбәрди.

Тарихи мәнбәләргә қариғанда, 1918-йили ленин рәһбәрликидики совет һакимийити өзиниң тунҗи "гулаг" орни, йәни әмгәк билән өзгәртиш лагерини қурған. 1930-Йили, 25-апрел күни совет иттипақи дөләт сиясий қоғдаш бирләшмә идариси 130/63-номурлуқ буйруқ бойичә "әмгәк билән өзгәртиш лагерлири идариси" қурған вә шу йили 10-айда буни баш идаригә өзгәртип, "гулаг" дәп атиған. Демәк, русчидики "гулаг" аталғуси әнә шу 1930-йилидин кейин пәйда болған. Гулаг 1934-йилидин башлап, совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссариятиға қарашлиқ бәш идариниң бири болған. Бу вақитта әмгәк билән өзгәртиш лагерлириниң сани вә тутулғанларму зор дәриҗидә көпәйгән иди.

Бу, сталинниң 1928-1930-йиллири арисида копиратсийәләштүрүш сиясити йүргүзүп, байлар, йәр-мүлк игилири вә бу хил сиясәткә нарази болғанлар, өзлириниң пикирлирини оттуриға қойғанларни тутқун қилиши билән мунасивәтлик иди. Гулагниң әң күчәйтилгән вақти 1937-1938-йиллиридики "хәлқ дүшмәнлирини тазилаш" нами астидики сталин һакимийитиниң бир қетимлиқ чоң сиясий тазилишиға тоғра кәлди.

Қазақистандики уйғур зиялийси, профессор рабик исмайилоф әпәндиниң ейтишичә, сталинниң 1937-1938-йиллиридики сиясий зәрбә бериш һәрикитидә совет иттипақиниң атақлиқ дөләт вә партийә рәһбәрлири, һәрбий қоманданлардин марашал, генераллар вә нәччә йүзлигән юқири -оттура дәриҗилик командирлар, даңлиқ язғучилар, сәнәткарлар, алимлар вә башқилар тутқун қилинип өлтүрүлгән, өлтүрүлмигәнләр болса сибирийәдики гулаг лагерлириға һәйдәлгән. Бу инсанийәт тарихидики әң дәһшәтлик бир сиясий тазилаш һесаблинатти. Уйғурларму әнә шу қатардин орун алған.

Әмма 1937-1938-йиллиридики тазилашта қанчилик адәмниң гулагқа һәйдәлгәнлики вә қанчилик адәмниң өлтүрүлгәнлики һәққидә ениқ мәлумат йоқ. Бирақ русийә тарихчиси в. Земсковниң қәйт қилишичә, әң дәһшәтлик тазилаш 1937-1938-йиллири болған болуп, 1 милйон300 миң адәм зиянкәшликкә учриған.

(Двами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт