Türkiyide “Yerken xanliqining siyasiy tarixi” namliq eser neshir qilindi

Muxbirimiz erkin tarim
2014.02.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yerken-xanliqining-siyasiy-tarixi-bilal-chelik-305.png “Yerken xanliqining siyasiy tarixi” namliq eser
RFA/Erkin Tarim


Uyghur tetqiqati omumiy türk tarix tetqiqatida nahayiti muhim ehmiyetke ige. Shunga umumiy türk tarix tetqiqatining küchiyishige egiship Uyghur tarix tetqiqatigha bolghan qiziqishmu kücheymekte. Bolupmu 1990 - yillardin bashlap türkiyediki her qaysi üniwérsitéitlerda Uyghur tili, edebiyati, folklori we Uyghurlarning tarixi toghrisida köp sanda ilmiy maqalilar yézildi we mutexessisler qelemge alghan kitablar neshir qilindi. Bulardin biri türkiye sakarya uniwérsitéti tarix oqutquchisi dr. Muhammed bilal chelik yazghan “Yerken xanliqining siyasiy tarixi”namliq eser ikki ay burun oqurmenler bilen yüz körüshti. Yerken xanliqi Uyghur kültür tarixida nahayiti muhim orun'gha ige xanliqlardin biri hésablinidu. Xaqaniye dölitidin kéyin ajizlashishqa bashlighan Uyghur kültüri yerken xanliqi mezgilide qayta janlinishqa bashlighan. Uyghur edebiyati bolupmu Uyghur müzikisi bu dewirde nahayiti güllep yashnighan bolup, u dewirde yerken muzika öginish merkizige aylan'ghan. Uyghurlarning dunyagha tonulghan 12 muqami mushu dewirde meydan'gha chiqqan we toplan'ghan. Sultan abdurishit xan, qidirxan yarkendi we amannisaxan eyni dewrning muhim shexisliri hésablinidu. Shunga Uyghur kültürining tereqqiyati üchün asas hazirlap bergen yerken xanliqining siyasiy tarixi toghrisida tetqiqat élip bérish jem'iyet, kültür we siyaset qatarliqlar otturisidiki di'aléktikiliq munasiwetni téximu yaxshi chüshinishimiz üchün paydiliq.

Türkiye sakarya uniwérsitéti tarix oqutquchisi muhemmed bilal chelik ependi teripidin qelemge élin'ghan “Yerken xanliqining siyasiy tarixi” namliq eser bu jehettin élip éytqanda nahayiti muhim.

Mezkur kitab 4 qisimdin terkip tapqan bolup, 1 - qisimda yerken xanliqining jughrapiyilik arqa körünishi yani xanliq qurulghan jayning jughrapiyilik alahidiliki bayan qilin'ghan. Bu qisimda yerken, qeshqer, xoten, aqsu, turpan we qumulgha oxshash muhim sheherlerning jughrapiyilik ewzellikliri, tarixiy we siyasiy orni etrapliq bayan qilin'ghan. “Yerken xanliqining siyasiy tarixi” namliq kitabning 2 - qismida bolsa chinggizxan we uning ghelibiliri, chaghatay we sherqiy chaghatay xanliqlirining qandaq qurulup qandaq yémirilgenliki etrapliq bayan qilin'ghan.

Mezkur kitabning 3 - qismida yerken xanliqining qurulush we yüksilish tarixi bayan qilin'ghan. Bu qisimda yerken xanliqining qurghuchisi sultan seyitxan we uning iz basarliridin sultan abdurishit xan, abdulkerim xan, muhemmet xanning höküm sürgen dewirlerning tarixi qisqiche bayan qilin'ghan.

Türkiyide yéqinda neshir qilin'ghan “Yerken xanliqining siyasiy tarixi” namliq kitabning 4 - qismida yerken xanliqining ymirilish tarixi we buningda rol oynighan exmetxan, abdullitip xan, sultan exmet xan, yolwasxan, isma'il xan anglitilghan. Kitabning aptori muhemmed bilal chelik ependi yerken xanliqining yiqilishida rol oynighan siyasi shexsler toghrisida melumat bergendin sirt yerken xanliqining yiqilip kétishige sewep bolghan mollilar toghrisidimu tepsili melumat bergen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet