Qazaqistan Uyghurliri barin paji'esining 30 yilliqini yad etti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-04-03
Share
barin-xatirilesh-almata-1.jpg 1990-Yili 5-aprélda Uyghur élining barin yézisida yüz bergen qanliq paji'ening 27 yilliqini xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2017-Yili 5-aprél, almata.
RFA/Oyghan

Melumki, buningdin 30 yil muqeddem, yeni 1990-yili 5-aprélda Uyghur élining qeshqer shehirige anche yiraq emes aqtu nahiyesi tewesidiki barin yézisida zeydin yüsüp rehberlikide xitay hökümitige qarshi naraziliq namayishi we qarshiliq herikiti partlighanidi. Bu namayish bashta tinch xaraktérlik bolghan bolsimu, emma u rehimsiz basturulghan hem buning netijiside köpligen adem hayatidin ayrilghanliqi qeyt qilinidu.

Igilishimizche, ene shu weqe qurbanliri we barin weqesi köp yillardin buyan muhajirettiki Uyghurlar teripidin her xil jehetlerde xatirilinip kélin'genidi. Köpinche hallarda her qaysi ellerdiki xitay elchixana we konsulxaniliri aldida naraziliq namayishliri we yighilishlar ötküzületti.

Qazaqistan chet'ellerdiki eng köp Uyghur jaylashqan memliket bolush süpiti bilen bu dölettiki Uyghurlarmu we Uyghur ammiwi teshkilatlirimu barin weqesi, -5féwral ghulja weqesi, 5-iyul ürümchi weqesi qatarliq türlük qarshiliq we naraziliq heriketlirini her yili türlük shekilde xatirilep kelgenidi. Bolupmu ular asasliqi chong yighilish we nezir hem yighin pa'aliyetliri arqiliq barin weqesige oxshash bu tarixiy künlerni esleytti. Emma bu yili mezkur weqege 30 yil toluwatqan bolsimu, lékin korona wirusining dunyagha tarilishi hemde her qaysi ellerde, shu jümlidin qazaqistanda bixeterlik charilirining qollinishi sewebidin bu künni xatirilep ötüsh pa'aliyiti toxtitildi. Biz shu munasiwet bilen biz qazaqistanliq Uyghurlarning barin weqesige a'it qarashlirini igiliduq.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependining éytishiche, barin weqesi bügünki zaman milliy-azadliq herikitining yéngi basquchining muqeddimisi iken. U mundaq dédi: "Bu tarixiy ehmiyetke ige heriket. Chünki xitayning atalmish medeniyet zor inqilabi dewridin kéyinki tunji qétim partlighan hem gheplet uyqusida yatqan Uyghurlarni oyghitishta chong rol oynidi. Shundaqla bu milliy azadliq heriket chet'eldiki Uyghurlargha tesir qildi. Shundaq qilip, 1992-yili istanbulda sherqiy türkistan milliy qurultiyi tesis qilindi. Bügünki dunya Uyghur qurultiyi oxshash teshkilatlar shu qurultayning idiyewi we emeliy pa'aliyitidin kélip chiqqan. Yene bir tesiri, u tunji qétim Uyghur mesilisige dunyani jelp qilalidi."

Qehriman ghojamberdi mezkur heriketke masliship, merkiziy asiyadimu bir qatar Uyghur teshkilatlirining barliqqa kelgenlikini, dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri teripidin barin weqesining 30 yilliqigha jiddiy teyyarliqlar körülüshke bashlighan bolsimu, emma bügünki weziyet tüpeyli bu pa'aliyetning waqitliq toxtitilghanliqini bildürdi. U yene barin weqesi sawaqlirining Uyghur yashlirini terbiyeleshte muhim rol oynaydighanliqini tekitlidi.

Dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki yashlar qanitining ezasi malina hawalowa xanimning pikriche, barin weqesi qatnashquchiliri özlirining insaniy heq-hoquqlirini hem özliri turuwatqan zéminning erkinlikini, musteqilliqini telep qilghan hem shu yolda qurban bolghan iken. U mundaq dédi: "Ular pilanliq tughut emeldin qaldurulsun, yérimizge xitaylarning köchürülüshi toxtitilsun, erkinlikke yol qoyulsun dégen'ge oxshash teleplerni qoyghanidi. Ene shu teleplerni Uyghurlar hazirmu ilgiri sürüp kéliwatidu. 1997-Yilqi 5-féwral ghulja yashlirining tinchliq naraziliq namayishi we 2009-yilqi 5-iyul ürümchi tinchliq namayishi ene shu barin weqesining dawami bolup hésablinidu. Bu naraziliq heriketlirini Uyghur milliy azadliq herikiti tarixida altun herpler bilen yézilghan tarixiy sehipiler dep qarashqa bolidu. Yene bir muhim yéri, bu namayishlarda bolupmu Uyghur yashliri özlirining xelqige, wetinige bolghan muhebbitini, sadiqliqini namayish qildi."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almuta shehirining turghuni hüsenjan hesenof mundaq dédi: "Uning tesiri dunyagha nahayiti küchlük boldi. Bolupmu Uyghur jama'etchiliki üchün nahayiti dehshetlik apet boldi. Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin almuta shehiride Uyghur azadliq teshkilati peyda boldi. Buninggha mushu barin weqesiningmu tesiri chong boldi dep oylaymen. Hazir uning ezalirining köpi bu dunyadin ketti. Biraq shu yolda kétip barimiz. Biraq biz yashawatqan memliketler mushu weqelerni anglap, körüp turup, héch qandaq mewqe bildürmidi".

Diniy zat mehemmet hajimning éytishiche, xitay hökümiti uzun yillardin buyan Uyghurlarning insaniy, diniy we milliy heq-hoquqlirini depsende qilip kéliwatqan iken. U mundaq dédi: "Eyni waqittiki barindiki yashlar qizil xitay kommunist da'iriliri déhqanlarning yerlirini tartiwélip, weyran qiliwatqanliqi, xitay hökümitining xitaylashturush siyasiti yüzisidin hökümet aldigha barghan. Hökümet bolsa, qoral tenglep, oq atqan idi. Buninggha wijdani, diniy we milliy ghururi qaynighan yashlarmu küriship, shéhit bolghanidi. Bu kün japakesh xelqimiz tarixida bir qara dagh bolup qaldi. Hazir ularning qilmishliri téximu esheddiyliship, xelqni jaza lagérlirigha solap, wehshiliklerni qilmaqta. Buninggha jahan ehli guwahchidur".

Mehemmet hajim yene Uyghurlarning xitay hökümitining basturush siyasitige qattiq qarshi turup, özlirining zéminigha, shu zéminning bayliqlirigha özliri ige bolush, özlirining milliy, diniy, medeniy hoquqlirini tiklesh üchün küreshni toxtatmaydighanliqigha ümid qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet