Xitay ottura-sherqte amérikagha qarshi ittipaqdashliq chembiriki shekillendürüshke urunmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2021-04-07
Share
Xitay ottura-sherqte amérikagha qarshi ittipaqdashliq chembiriki shekillendürüshke urunmaqta Iran tashqi ishlar ministiri muhemmed jewad zarif we xitay tashqi ishlar ministiri wang yi téhranda ötküzülgen söhbettin kéyin kélishim imzalidi. 2021-Yili 27-mart, iran.
AP

2016-Yili shi jinpingning iran ziyaritide küntertipke kelgen 25 yilliq istratégiyelik kélishimname, 27-mart küni xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining téhran ziyaritide resmiy imzalan'ghan.

Kélishimname boyiche xitay iran'gha 25 yil ichide 400 milyard dollar meblegh salidighan bolup, buning ornigha irandin erzan bahada néfit sétiwalidiken. Amérikaning iran'gha yürgüzgen émbargoliri seweblik iran tashqiy mebleghni jelp qilishta qattiq qiyniliwatqan bolup, xitay bilen imzalighan mezkur kélishimname amérikaning iran'gha yürgüzgen émbargolirining ünümini zor derijide töwenlitiwétidiken.

Biraq iranliq mutexessisler xitayning siyasiy nopuzi we iqtisadiy küchidin paydilinip qerz qiltiqi arqiliq iranni béqindi döletke aylandurup qoyush mumkinchilikining yuqiriliqini otturigha qoymaqta. Ular yene iranning bayliqlirining xitay teripidin talan-taraj qilinish éhtimalliqini tekitlimekte.

Axbarat wasitilirining xewer qilishiche, iran parlaménti aldigha toplan'ghan 200 ge yéqin iranliq, xitay bilen imzalan'ghan 25 yilliq istratégiyelik hemkarliq kélishimining emeldin qaldurulushini telep qilip namayish ötküzgen.

Namayishchilar" iran sétilmaydu", "Wetenni satqanlargha ölüm", "Urushimiz, ölimiz we iranni qayturup alimiz "Dégendek sho'arlarni towlashqan.

Iranliq dangliq sen'etchi gülshife ferahani tiwittér hésabida élan qilghan yazmisida kambodzhaning 20 yil burun xitay bilen oxshash kélishimnamini imzalighanliqini, netijide kambodzhada éghir iqtisadiy we ijtima'iy aqiwet kélip chiqqanliqini, kambodzhaning tebi'iy bayliqining talan-taraj qilin'ghanliqi we bezi rayonlarda döletning heq-hoquqlirini xitaygha ötküzüp bérishke mejburlan'ghanliqini, iranningmu oxshash aqiwetke duchar bolidighanliqini éytqan.

Tetqiqatchi we kishilik hoquq pa'aliyetchisi asiye Uyghur xanim bu téma boyiche ziyaritimizni qobul qildi. U xitayning" bir belwagh bir yol "Qurulushi jeryanida ottura sherq we ottura asiya döletlirini qerz qiltiqi siyasiti bilen béqindi halgha chüshürüp qoyghanliqini misal körsitip, iran-xitay kélishimnamisining iran'gha körsitidighan tesirini analiz qildi.

Melum bolushiche, amérika we uning ittipaqdashlirining xitaygha qarshi hemkarliqini kücheytishige we kishilik hoquq mesiliside xitaygha qarshi émbargo qoyushigha jawaben, xitayning ottura sherqte ittipaqdashliq shekillendürüsh arqiliq qarshiliq bildürüwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Közetküchiler xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining türkiye qatarliq ottura sherq döletlirige élip barghan ziyaritini ottura sherq döletliride gherbke qarshi ittipaqdashliq shekillendürüsh tirishchanliqi dep qarimaqta.

Türkiye "Milliyet" gézitining" xitay musulman döletlerni qorshawgha almaqta "Namliq xewiride éytilishiche, xitay pakistan, iran, türkiye we bashqa ottura sherq döletliride küchlük nopuz we tesir küchke ige bolush üchün tirishiwatqan bolup, mezkur islam döletliri bu seweblik Uyghur mesilisige süküt qilish yolini tallighan. Xewerde iqtisadiy béqindiliqning siyasiy béqindiliqqa qarap tereqqiy qiliwatqanliqi otturigha qoyulghan.

Dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri, siyasiy analizchi ilshat hesen ependi xitayning iran bilen tüzgen istratégiyelik hemkarliq kélishimnamisining diktator we wehshiy hakimiyetlerning birlishishke qarap yüzliniwatqanliqining bir ipadisi ikenlikini bildürdi.

18-Mart küni alyaskada xitay bilen sözleshken amérika wekilliri teywen, xongkong we Uyghur mesilisini otturigha qoyghan bolup, xitay diplomatliri amérikaning kishilik hoquq heqqide toxtalghudek salahiyitining yoqluqini, xelq'ara jem'iyetke wekillik qilalmaydighanliqini bildürüp, qattiq qarshiliq körsetken. Mutexessisler xitayning yéqinqi mezgildiki diplomatik pozitsiyesini analiz qilip, mezkur weqeni" hemishe temkinlik bilen yéqinlashqan, yumshaq bash xitay obrazining siyasiy sehnide axirlishishi "Dep bahalimaqta.

Xitay 2014-yili aljiriye we misir, 2016-yili se'udi erebistan, 2018-yili ereb birleshme xelipiliki bilen istratégiyelik shériklik munasiwiti ornatqan bolup, 2010-yili türkiye bilen istratégiyelik hemkarliq, 2017-yili isra'iliye bilen yéngi konkrét hemkarliq, 2014-yilidin 2018 yillirighiche bolghan mezgilde sudan, iraq, marakesh, qatar, iyordaniye, jibuti we oman qatarliq döletler bilen istratégiyelik hemkarliq kélishimi imzalighan.

Xitayning rusiye, türkiye we iranni merkez qilghan asasta ereb döletlirini etrapigha toplash arqiliq gherbke qarshi ittipaq shekillendürüshke tutush qiliwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

Doktor muhsan saghlam "Duwar" gézitide yazghan maqaliside mundaq dégen: "Baydén tramp hökümitidin perqliq halda ochuq-ashkara tijaret urushining ornigha yawropa ittipaqi bilen munasiwitini qoyuqlashturush arqiliq xitaygha kishilik hoquq jehettin bisim qiliwatidu. Bu jehettin amérikaning yénigha tartishqa tirishiwatqan döletliri yawropa ittipaqi bilen cheklinip qalmaydu. Xitay amérikagha ottura-sherq rayonida iran üstidin jawab berdi. Rusiye tashqiy ishlar ministiri lawrof xitayni ziyaret qildi. Bu qutuplishish jeryanida xitay tijaret we ötmüshtiki munasiwetlirini qollinip, ittipaqdashliq shekillendürüshke tirishiwatidu. "

Kishilik hoquq pa'aliyetchisi asiye Uyghur xanim we xelq'araliq munasiwetler kespining dokturanti mewlan tengriqut ependim xitayning iran bilen tüzgen kélishimining Uyghur mesilisige körsitidighan tesiri toghrisida toxtaldi.

Xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining ottura sherq ziyaritide muhim nuqta bolghan türkiye, se'udi erebistan qatarliq köpinche döletler hazirghiche amérikaning istratégiyelik ittipaqdishi hésablinidighan bolup, mezkur rayonlarda amérika bilen xitay otturisidiki küch sinishish we siyasiy nopuz kürishining téximu ötkürlishidighanliqini mölcherlenmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet