"11 - Sintebir weqesi" ning xatire mezgilide Uyghurlar "Térrorluqqa qarshi urush"ning süy'istimal qiliniwatqanliqini tekitlidi

Muxbirimiz irade
2016-09-09
Share
urumqi-saqchi-305 Sürette 5 - iyul weqesidin kiyin ürümchidining chong bazar rayonida toplanghan xitay qoralliq qisimiliri
AFP Photo


"11 - Sintebir" térrorluq hujumi yüz berginige bu yil 15 yil boldi. Her yili bu waqitta amérikiliqlar shu qétmliq térrorluq hujumida hayatidin ayrilghan minglighan bigunah kishilerni esleydu, ularni xatirileydu. Biraq, chet'ellerdiki Uyghur közetküchiliri bu weqening yene bir qurbanlirining Uyghurlar ikenlikini ilgiri sürüshidu. Ularning qarishiche, amérikining shundaqla dunyaning tarixida bir burulush hasil qilghan bu weqe, xitay hökümiti üchün Uyghurlarni térrorluqqa baghlap turup edibini béridighan purset yaritip bergen. Shunga Uyghur teshkilatliri her yili 11 - sintebir künide Uyghur mesilisini xelq'araning semige sélishni tekitlep kelmekte.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, 2001 - yili yüz bergen 11 - sintebir térrorluq hujumigha 15 yil toshqan mezgilde amérika Uyghur birliki qarmiqidiki "Uyghur kishilik hoquq programmisi" mexsus bayanat élan qilip, 11 - sintebir weqesining qurbanlirigha we shundaqla ularning a'ile - tawabi'atlirigha chongqur teziyisini bildürdi. Ular shundaqla minglighan bigunah kishilerning hayatigha qest qilin'ghan bu térrorluq weqesini qattiq eyiblidi. Ular démokratiyige we kishilik hoquqqa teshna bolghan Uyghurlarning mushu xil qimmet qarishigha ige amérikiliqlarning térrorluqqa qarshi qiliwatqan urushinimu qollaydighanliqini ipade qildi. Emma ular térrorluqqa qarshi urushning bir qisim döletler teripidin kishilik hoquqni depsende qilidighan pursetke aylandurulmasliqi kéreklikini tekitlidi.

"11 - Séntebir weqesi" amérika tarixidikila emes, pütkül dunya tarixidiki bir zor burulush nuqtisi bolup qalghan idi. Bu weqe bilen teng, amérika xelq'arani térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishqa chaqirghan. Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, amérikining eng yardemge muhtaj waqitta dunyagha qilghan bu muraji'itining xitay üchün Uyghurlarni basturidighan bir pursetke aylandurulghanliqini éytti.

Ilshat hesen ependining körsitishiche, "11 - Séntebir weqesi" amérikida yüz bergen bolsimu, biraq Uyghurlarmu mana mushu weqe sewebidin eng éghir qurban bergüchilerge aylan'ghan.

Xitay hökümiti 11 - sintebir weqesidin kéyin Uyghurlarning mesilisini térrorluqqa baghlighan bolsa, 2009 - yilidiki ürümchi weqesidin kéyin "Ikkila qol qattiq bolush, baldur tutush qilish, waqtida zerbe bérish, heriketke ötüshtin awwal ujuqturush, yiltizidin tügitish" dégendek ibarilerni ochuq - ashkara ishlitip, basturushni kücheytken. Xitay yene bu yilning béshidin bashlap "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni ijra qilishqa bashlighan idi. Uyghur kishilik hoquq programmisining bashliqi alim séyitof ependi bayanattiki sözide "Héchqandaq bir döletning térrorluqqa qarshi urushni tinchliqperwer siyasiy öktichilikni basturushqa ishlitish hoquqi yoq, bundaq usul mesilini téximu zoraytidu. Xitay yéqinda élan qilghan térrorluqqa qarshi turush qanuni xitay hökümitining Uyghurlarning tinchliq bilen qilghan naraziliqlirini tüptin hel qilidighan chare izdeshke qilchilikmu qiziqmaydighanliqini körsitip bermekte" dégen. U yene xitay qoralliq qisimlirining Uyghur élining jenubidiki 3 wilayet, bir oblastta "Térrorluqqa qarshi turush manéwiri" ötküzüp, yéngi urush qorallirini sinaq qilishigha dunyaning diqqet qilishini telep qilghan.

Uyghur kishilik hoquq programmisi bayanatida yene, mezkur "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" xitayning ichi we sirtidiki organlarni, kishilerni, tenqidiy pikirlernimu jazalashni meqset qilghanliqini eskertip, türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxti shundaqla xitaydin qoghlap chiqirilghan firansuz muxbir ursula xanimning weqeliri buning yaxshi örniki, dep bayan qilghan.

Ursula xanim,xitay hökümiti "Xelq'araliq jihad teshkilati" ning biwasite yolyoruqigha asasen élip bérilghan térrorluq herikiti, dep élan qilghan "Bay kömürkan weqesi"ni "Bu dégen yerliklerning hökümetning ijralirigha bolghan naraziliqidin kélip chiqqan öch élish xaraktérlik heriket, uni xelq'ara jihad herikitige baghlaydighan yéterlik ispat yoq" dep xewer yazghanliqi üchün xitaydin chiqiriwétilgen idi.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi élshat hesen ependi hazirghiche xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining xelq'ara jama'etni Uyghur élidiki weqelerni xitay ilgiri sürgendek térrorluq emeslikini, buni perqlendürüsh kéreklikini eskertip kelgenlikini bildürdi. Emma u herqaysi dölet hökümetliriningmu bu mesilidiki meydanining ching bolushi kéreklikini telep qildi.

Bügün xelq'ara kishilik hoquq orgini bolghan "Erkinlik sariyi"ning tetqiqatchisi sara kuk xanim "Diplomat" zhurnilida élan qilghan maqaliside, xitay hökümitining Uyghurlarning tinchliqperwer öktichilikini "Térrorluq" we "Bölgünchilik" dégen nam astida jazalawatqanliqini, 2013 - 2014 - yilliri arisida térrorluq, zorawanliq wastisi qollanmighan 592 neper Uyghurning yuqiriqidek jinayetler bilen sotqa tartilip, jazalan'ghanliqini bildürgen. Uning éytishiche, yene shu yillar ichide, Uyghur élidiki sotlarda 12 ming dawa körülgenlikini, dawa échilghan bu kishilerning hemmisining asasen tinchliqperwer namayishlargha qétilghan, hökümetning diniy bésim siyasitige naraziliq bildürgen, intérnétte cheklen'gen uchurlarni körgen kishiler ikenlikini éytqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet