Тйәнәнмен мәйданидин ню-йорк дәвр мәйданиғичә

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015.06.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-4-iyun-herkiti-305 4 ‏ - Ийун тйәнәнмен вәқәси уйушмисиниң логолиридин бири.
RFA

1989-Йили 3-июн йерим кечидә, коммунист хитай һөкүмитиниң хәлқ азадлиқ армийиси танка-броневиклири билән бейҗиң тйәнәнмен мәйданиға бастуруп кирди. Бу вақит хитайға демократийә тәләп қилип башланған оқуғучилар намайишиға 50 күн болған, пүтүн хитайда бу намайишқа аваз қошқучилар 100 милйондин ашқан пәйт иди, тйәнәнмен мәйданида тинчлиқ намайиши елип бериватқан ачлиқ елан қилип һалсириған намайишчи оқуғучилар оққа тутулди, танкиларда бастурулди. Бу қанлиқ бастуруш 5-июнғичә давам қилди. Тйәнәнмен мәйдани бигунаһ хәлқниң қениға боялди. 1989-Йилидики хитай оқуғучилар һәрикити тарихта мәйданға кәлгән әң зор көләмлик намайиш болған болса, хитайниң тйәнәнмен мәйданида уларға қарита елип барған қанлиқ бастуруши йәршари йүзидә көрүлгән,тинч оқуғучиларға қаритилған әң еғир қирғинчилиқ болуп тарихқа пүтүлгәнлики ейтилди. Хитайниң тйәнәнмен вәқәсигә четишлиқ пуқралириға қаратқан зиянкәшликлири, бастурушлири 26 йилдин буян давам қиливатқанлиқи билдүрүлмәктә.

26 Йилдин буян тйәнәнмен вәқәсиниң қалдурған яриси хитай хәлқниң қәлбидә һазирму қанаватқан бир яра. Мәзкур оқуғучилар демократик һәрикитиниң бир қисим йетәкчилири қатнашчилири чәтәлләрдә сүргүндә яшимақта, шулардин бери йилларчә хитай түрмисидә йетип қоюп берилгәндин кейин 1994-йилидин башлап америкида яшаватқан хитай демократик һәрикәтчи ваң җүнтав.

26 Йил илгири тйәнәнмен мәйданида униң хитай қораллиқ әскәрлири вә танкилири алдида “бизгә демократийә керәк! коммунистик партийә йоқалсун!” дегән чоқани бүгүн ню-йорк дәвр мәйданида яңриди.

3-Июн чаршәнбә ню-йоркта тйәнәнмен вәқәсиниң 26 йиллиқини хатириләш намайиш мәйданидин зияритимизни қобул қилған хитай демократик паалийәт йетәкчилиридин ваң җүнтав зияритимизни қобул қилип, 4-июнни хатириләш паалийәтлири һәққидә мәлумат бәрди.

Ваң җүнтавниң чүшәндүрүшичә ню-йоркта елип берилған тйәнәнмен вәқәсиниң 26 йиллиқини хатириләш намайиши чаршәнбә күни саәт 10 да рәсмий башланған, паалийәт икки гуруппиға бөлүнүп елип берилған болуп 70 тин артуқ бир гуруппа мәхсус хитайдин илһам тохтини өз ичигә алған түрмидики 31 нәпәр виҗдан мәһбусларни қоюп беришни тәләп қилип дәвр мәйданидин, йәнә бир гуруппа йүздин артуқ киши болса хитай әрздарлар қошунидин тәркиб тапқан болуп иккигә бөлүнгән бу намайишчилар лозункилирини көтүрүп “хитай компартийиси йоқалсун”, “хитайға демократийә”, “парихорлар йоқалсун” дегәндәк шоарларни товлап хитай әлчиханиси алдиға йиғилип намайишини давамлаштуруватқан икән.

Ваң җүнтав йәнә бүгүнки намайишта намайишчиларниң хитай әлчиханисини нормал хизмәт қилдурмаслиқ, әлчиханини йепишқа мәҗбурлашта утуқ қазанғанлиқини билдүрди.

Бу җәрянда хитай әлчиханиси 200 ашқан намайишчиниң әлчиханини қоршивалғанлиқини ню-йорк сақчилириға мәлум қилған болсиму, икки саәткичә сақчи кәлмигән, кейин икки нәпәр сақчи келип ваң җүнтав әпәндидин намайишни қанунлуқ елип бериватқанлиқини билгәндин кейин, хитай әлчиханиси хадимлириға бу намайишниң америка вә ню-йорк қанунлириға хилап қилмиш йүз бәрмисә йол қоюлидиғанлиқини әскәртип қоюп кәткән.

Бүгүн ню-йоркта елип берилған бу намайиш паалийитигә хитай демократийә партийиси тәшкилати, сотсиял демократийә партийиси қатарлиқ тәшкилатлардин, ню-йорк, вашингтон, флорида, тексас қатарлиқ җайлардин намайишчилар қатнашқан. Тйәнәнмен вәқәсини хатириләш паалийәтлири ню-йоркта түнүгүнла башланған болуп, муһакимә йиғинлири өткүзүлгән,бүгүн хитай әлчиханиси алдидики намайишни түгитип чүштин кейин йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ню-йорктики баш штаби алдида давамлиқ намайиш елип берилидикән. Бу намайиш паалийитиниң әң юқири пәллиси әтигә пиланланған болуп, намайишчилар әтигән саәт 8 дин башлап кәч саәт 7гичә ню-йоркниң әң асаслиқ кочилирини айлинип елип берилидикән.

Ваң җүнтав әпәнди,тйәнәнмен вәқәсини хатириләш паалийәтлириниң 26 йилдин буян тохтап қалмиғанлиқини, әмма бүгүнки күндә бу паалийәтләрниң алла бурун хатириләштин һалқип бир инқилаб чақириқиға айланғанлиқини йәни хитайда демократик инқилаби елип бериш тәқәззасини ипадиләватқанлиқини әскәртти.

Ваң җүнтав йәнә, 26 йилдин буянқи хитайниң өзгиришини бир җүмлә сөзгә йәкүнләп, “хитай коммунистик һөкүмити 26 йилда техиму қәбиһләшти” деди. У, йәнә мундақ деди:
80-Йилларда биз дәл партийә һөкүмәттики парихорлуққа, чирикликкә қарши мәйданға чиққан идуқ һазир қарисақ чириклик хитайда өрүп адәткә айлинип болди. Буниң өзи компартийиниң зор мәғлубийити.Әмәлийәттә хитай демократийлишишкә йеқинлишиватиду, хитайниң демократийилишишидин үмид зор чүнки адәттики пуқраларла әмәс һәтта өзиниң черикликкә тайинип бейиған кадирлириму хитай җәмийитидә өзини бихәтәр һес қилалмайду, улар һәммиси әйни чағда бизниң демократийә авазимиз қанлиқ бастурулғанлиқи үчүн хитай җәмийити техиму кәйнигә чекинип кәткәнликини, җәмийәтниң техиму адаләтсизлишип, демократийини техиму йоқатқанлиқини чүшинип йәтти. Шуңа һазир бизниң оқуғучилар һәрикитимизни қоллиғучилар, тйәнәнмин вәқәсини әйплигүчиләр техиму көпәймәктә, хитай хәлқиниң адаләткә, тинчлиқ әркинлик, демкратийәгә болған тәлпүнүши вә авази күчәймәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.