5-Iyul ürümchi weqesining 8 yilliq xatire künide ürümchide bixeterlik tedbirliri yenimu chingitilghan

Muxbirimiz irade
2017-07-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay qoralliq saqchiliri "qanunsiz unsurlarni qattiq jazalash" dep yézilghan pilakat arqisda turmaqta.
Xitay qoralliq saqchiliri "qanunsiz unsurlarni qattiq jazalash" dep yézilghan pilakat arqisda turmaqta.
AFP Photo

Bügün 2009-yili yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesining 8 yilliq xatire küni. Chet'ellerde yashawatqan Uyghurlar namayishlarni ötküzüsh arqiliq xitay hökümitige naraziliqini ipadilewatqan bir künde bolsa, Uyghur élidiki bixeterlik tedbirlirining alahide chingitilghanliqi melum bolmaqta.

8 Yil burunqi bügünki künde, ürümchide yüzligen Uyghur yashliri 29-iyundiki shawgüen weqeside xitaylar teripidin wehshiylerche öltürülgen Uyghur qérindashliri üchün adalet telep qilip tinch namayish qilghan. Biraq, ularning namayishi xitay qoralliq qisimliri teripidin qanliq bir shekilde basturulup, nurghun kishining ölümi, tutqun qilinishi we iz-déreksiz ghayib bolushigha seweb bolghan idi. Bügün, dunyaning herqaysi jaylirida yashaydighan Uyghurlar ürümchi weqesining 8 yilliqi munasiwiti bilen özliri yashawatqan döletlerdiki xitay elchixaniliri aldida namayishlarni uyushturush arqiliq xitay hökümitige qattiq naraziliqini ipadilidi. Emma Uyghur élidiki ahaliler bolsa, bu künde yenimu qattiq bixeterlik tedbirliri bilen yüzleshken. Istansimiz igiligen uchurlardin qarighanda, 5-iyul küni ürümchi kochilarda charlap yürgen saqchi we saqchi aptomobillirining sani köpeygen. Ürümchi we ghulja qatarliq bir qisim jaylardiki méhmanxanilar da'irilerning buyruqi bilen bir qanche kün ish toxtatqan.

Istansimiz ziyaritini qobul qilghan bir yoluchi, ürümchide bixeterlik tedbirlirining yene ashurulghanliqini éytip, poyiz istansisining chong derwazisidin poyizgha chiqquche bolghan ariliqta 4 qétim bixeterlik tekshürüshidin ötkenlikini, 3 qétim pütün üsti-béshining axturulghanliqini éytqan. Jang famililik ürümchi turghuni bolsa muxbirgha: "Hazir herbir kocha éghizida birdin qarawulxana bar, her on nechche kishi birdin saqchi bilen birlishishi we her kishining qolida birdin tayaq bolushi kérek. 10 A'ilining her biride birdin pushtek bar, pushtekni biri chélishigha bu on a'ile bir minut ichide bir yerge yighilip birlikte amanliqni saqlishi kérek" dégen.

Ürümchige dawamliq kep kétip turidighan, özi ghuljida olturidighan ju famililik kishi ürümchi we ghuljidiki bezi méhmanxanilargha bir qanche kün ish toxtitish toghriliq buyruq chüshürülgenlikini éytqan. U yene mundaq dégen: "Bügün bekmu qorqunchluq. Poyiz istansisi bolamdu, hökümet bolamdu we yaki méhmanxanilar bolamdu, hemmisi birer ish chiqishidin qorqup kétiptu. Bezi méhmanxanilar 5 kün, beziliri 3 kün ish toxtitiptu."

Bu kishi muxbirgha, bolupmu xitay bolmighan yoluchilarning méhmanxanilarda turushining asasliq cheklimige uchrighanliqini éytqan.

Bügün Uyghur élida turushluq bezi chet'elliklerning tiwittér toridiki inkasliridin qarighanda, 5-iyul küni Uyghur élidiki intérnét torining sür'itimu körünerlik derijide astilap ketken. Aptonom rayonining partkom sékrétari chén chüen'go del bu mezgilde qeshqerde ziyarette bolup, qattiq zerbe bérishni we amanliq tedbirlirini yenimu chingitishni tekitligen. Bügün xelq'araliq kishilik hoquq orgini bolghan erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk bizge qilghan sözide ürümchi weqesi yüz bergendin buyanqi 8 yil ichide Uyghur élidiki weziyetning nacharliship mangghanliqini éytti. U mundaq dédi: "Mundaqche éytqanda, Uyghur élidiki weziyetke asasiy kishilik erkinlik, diniy erkinlik, pikir erkinliki hem shundaqla bixeterlik tedbirliri jehetlerdin qaraydighan bolsaq, weziyet hemme sahede chékinip mangdi. Bizning doklatlirimizda éytilghandek, shi jinping dewride Uyghurlargha qiliniwatqan ziyankeshlik ashti. Uyghurlar namaz oqush yaki diniy mezmundiki widé'o körüsh dégendek eng tebi'iy hoquqlirini qollan'ghanliqi üchün türmilerge élinidighan boldi."

Sarah xanimning éytishiche, bixeterlik tedbirliri Uyghur élida ezeldin ching bolup kelgen bolsimu, emma 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin bu tedbirler heddidin ashqan. U mundaq dédi : "Menche 2009-yilidiki weqedin kéyin élin'ghan bixeterlik tedbirliri insanlarning xususiyliqigha qarap ilgirilidi. Mesilen, kishiler ramizanda tamaq yéyishke mejburlinidighan boldi. Yene, Uyghur ayalliri örp -adet boyiche meschitlerge baralmighachqa, birining öyige yighilip, qur'an oquydighan ishlarni qilalaytti. Emma hazir u mumkin emes. Jümlidin 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin xitay hökümiti bixeterlik tedbirlirini ghayet zor derijide chingitti."

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependimu bügün radiyomizgha qilghan sözide, 8 yildin béri weziyetning izchil keskinliship mangghanliqini eskertti.

Dunya Uyghur qurultiyi bolsa, bu kün munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin ziddiyetni hel qilish xaraktérlik siyasetlerni yürgüzüshning ornigha, Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitish arqiliq mesilini hel qilish yolini tutqanliqini bildürüp, xitay hökümitini siyasitini derhal özgertishke chaqirdi.

Toluq bet