Сәнәткарлар: “абдуреһим һейтниң қисмити уйғур сәнитиниң кәлгүсидин бешарәт!” (2)

Мухбиримиз әзиз
2017.11.06
abdurehim-heyt-qolgha-elinghan.jpg Абдурәһим һейтниң қолға елинғанлиқи һәққидә әнглийәдә елан қилинған мақалидин сүрәткә елинған.
RFA

Хитай сақчи даирилири бу йил апрел ейида уйғур музикант абдуреһим һейтни намәлум сәвәбләр билән елип кәткәндин кейин, хәлқниң мәниви һаятиға зоқ ата қилип кәлгән “дутар шаһи” ниң авази вақитлиқ өчкәнлики мәлум. Шуниң билән биргә уйғур дияридики қилдин инчикә болуватқан вәзийәттә һечкимниң бу һәқтә хитай даирилиридин бу ишни сүрүштә қилиш имканийити болмиған. Әмма бу һәқтики мәсилиләр ғәрб дунясида тезла оттуриға чиқти.

Әнглийәдики лондон университетиниң оқутқучиси, уйғур муқами вә уйғур музикилири саһәсидә тәтқиқат билән шуғуллиниватқан доктор рачел харрис билән “лондон уйғур ансамбили” ниң мәсули езиз әйса әлкүн бирликтә мақалә йезип, абдуреһим һейтниң қолға елиниши һәмдә буниңға алақидар мәсилиләр һәққидә тохталди.

Бу һәқтики зияритимиз җәрянида доктор рачел харрис абдуреһим һейтниң қолға елинғанлиқини аңлиғандин кейин өзиниң бәкму һәйранлиқ һес қилғанлиқини билдүрди. У өзиниң әйни вақитта абдуреһим һейт билән көрүшкән һәмдә униң билән уйғур музикиси тоғрилиқ сөһбәттә болған вақитларни әсләп мундақ деди:

“мән абдуреһим һейт билән көрүшкән. Бу узун вақитлар илгирики иш. Есимдә қелишичә биз 1996-йили үрүмчидә көрүшкән. У шу вақитлардила равурус даң чиқарған музикант икән. Шу чағда мән уни зиярәт қилған һәмдә униңдин музика һәққидә бәзи нәрсиләрни өгәнгән идим. Шуңа мән өзүмни униң музика маһаритидин нурғун йиллар илгирила хәвәрдар идим, дейәләймән. Шуниңдин кейин униң билән қайта учришишқа пурсәт болмиди. Әмма мән изчил униң иҗадийәтлиригә һәмдә униңға аит хәвәрләргә қарап келивататтим. Әлвәттә униң нахша-музикилириниму аңлап келивататтим. Гәрчә бу нурғун йиллар илгирики вәқә болсиму, шу вақитта у маңа бәк чоңқур тәсир қалдурған иди. У өз өзигә болған ишәнчи урғуп турған шундақла бәкму есил сәнәткар иди. Мән өзүмму дутар чалидиған болғачқа униң дутар челиш маһаритигә бәкла һәвисим кәлгән иди. Техиму муһим болған бир нуқта шуки, униң нахшисини аңлаш кишигә уйғур мәдәнийити вә уйғур тарихини йәнә бир нуқтиға йәткүзүватқан бир авазниң сеймасини әслитәтти.”

Мақалә апторлириниң бири езиз әйса әлкүн бу һәқтә тохтилип, абдуреһим һейтниң нахшилири уйғур яшлирини җәңгиварлиққа үндәш билән биргә, униң сәһнигә кийип чиққан сәнәт кийимлириму уйғур мәдәнийитиниң ярқин инкаси болуп кәлгән, дәп қарайдиғанлиқини тәкитләйду. Униң қаришичә, мушундақ бир сәнәткарниң қолға елинишида хитай даирилири уйғур хәлқини қорқутушни бир муһим мәқсәт қилған икән.

Әнглийәдики уйғур сәнәткар рәһимә мәһмутму абдуреһим һейтниң нахшилирини сөйүп аңлиғучилардин бири. У бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда абдуреһим һейтниң нахшилириниң уйғурлар арисидила әмәс, түркийәдиму зор шөһрәт қазанғанлиқини иптихарлиқ ичидә әсләйду.

Рачел харисниң пикричә, абдуреһим һейтниң нөвәттики әһвали уйғур дияридики юқири пәллигә чиқиватқан сиясий һәрикәтләрниң бир мисали. Биз униңдин ишлар мушу йосунда давам қиливәрсә буниң уйғур сәнитиниң кәлгүси үчүн немиләрдин дерәк бериши мумкинликини сориғинимизда у мундақ деди:

“көплигән кишиләргә охшаш мәнму бу хилдики учиға чиққан сиясий һәрикәтләрни узун давам қилмисикән, дәп арзу қилимән. Мениңчиму һазирқи һаләттики контроллуқ вә кәң көләмлик тутқун узун давам қилалмаслиқи мумкин. Сизниңму хәвириңиз бар, уйғур мәдәнийити аталмиш ‛мәдәнийәт зор инқилаби‚ дин аман қалған, шундақла 1980-йилларда униң қайтидин гүллиниш дәври вуҗудқа чиққан. Шуңа һазир уйғур мәдәнийитиниң кәлгүси истиқбали һәққидә бирәр көңүлсиз тәсәввурни оттуриға қойғум йоқ. Чүнки шуниңға ишәнчим камилки, ишлар һаман өзгириду. Әмма бу һал нөвәттә шинҗаңдики уйғурларниң һаятиға бир еғир сиясий сайә ташлап туруватқан бир һадисидур. Шуниң үчүн мән бу мәсилиләрни дуняниң диққитигә сунушимиз лазим, дәп ойлаватимән. Чүнки нөвәттә ғәрб дунясида бу әһваллар һәққидә бәкму аз гәп болмақта.”

Мәлум болушичә, уйғур дияридики сиясий бастуруш һәрикәтлири һазир уйғур мәдәнийитиниң һәммила саһәсигә четиливатқан болуп, буниң сәлбий ақивити һәққидә һәр хил тәсәввурлар оттуриға чиқмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.