Sen'etkarlar: “Abduréhim héytning qismiti Uyghur sen'itining kelgüsidin bésharet!” (2)

Muxbirimiz eziz
2017.11.06
abdurehim-heyt-qolgha-elinghan.jpg Abdurehim héytning qolgha élin'ghanliqi heqqide en'gliyede élan qilin'ghan maqalidin süretke élin'ghan.
RFA

Xitay saqchi da'iriliri bu yil aprél éyida Uyghur muzikant abduréhim héytni namelum sewebler bilen élip ketkendin kéyin, xelqning meniwi hayatigha zoq ata qilip kelgen “Dutar shahi” ning awazi waqitliq öchkenliki melum. Shuning bilen birge Uyghur diyaridiki qildin inchike boluwatqan weziyette héchkimning bu heqte xitay da'iriliridin bu ishni sürüshte qilish imkaniyiti bolmighan. Emma bu heqtiki mesililer gherb dunyasida tézla otturigha chiqti.

En'gliyediki london uniwérsitétining oqutquchisi, Uyghur muqami we Uyghur muzikiliri saheside tetqiqat bilen shughulliniwatqan doktor rachél xarris bilen “London Uyghur ansambili” ning mes'uli éziz eysa elkün birlikte maqale yézip, abduréhim héytning qolgha élinishi hemde buninggha alaqidar mesililer heqqide toxtaldi.

Bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida doktor rachél xarris abduréhim héytning qolgha élin'ghanliqini anglighandin kéyin özining bekmu heyranliq hés qilghanliqini bildürdi. U özining eyni waqitta abduréhim héyt bilen körüshken hemde uning bilen Uyghur muzikisi toghriliq söhbette bolghan waqitlarni eslep mundaq dédi:

“Men abduréhim héyt bilen körüshken. Bu uzun waqitlar ilgiriki ish. Ésimde qélishiche biz 1996-yili ürümchide körüshken. U shu waqitlardila rawurus dang chiqarghan muzikant iken. Shu chaghda men uni ziyaret qilghan hemde uningdin muzika heqqide bezi nersilerni ögen'gen idim. Shunga men özümni uning muzika maharitidin nurghun yillar ilgirila xewerdar idim, déyeleymen. Shuningdin kéyin uning bilen qayta uchrishishqa purset bolmidi. Emma men izchil uning ijadiyetlirige hemde uninggha a'it xewerlerge qarap kéliwatattim. Elwette uning naxsha-muzikilirinimu anglap kéliwatattim. Gerche bu nurghun yillar ilgiriki weqe bolsimu, shu waqitta u manga bek chongqur tesir qaldurghan idi. U öz özige bolghan ishenchi urghup turghan shundaqla bekmu ésil sen'etkar idi. Men özümmu dutar chalidighan bolghachqa uning dutar chélish maharitige bekla hewisim kelgen idi. Téximu muhim bolghan bir nuqta shuki, uning naxshisini anglash kishige Uyghur medeniyiti we Uyghur tarixini yene bir nuqtigha yetküzüwatqan bir awazning séymasini eslitetti.”

Maqale aptorlirining biri éziz eysa elkün bu heqte toxtilip, abduréhim héytning naxshiliri Uyghur yashlirini jenggiwarliqqa ündesh bilen birge, uning sehnige kiyip chiqqan sen'et kiyimlirimu Uyghur medeniyitining yarqin inkasi bolup kelgen, dep qaraydighanliqini tekitleydu. Uning qarishiche, mushundaq bir sen'etkarning qolgha élinishida xitay da'iriliri Uyghur xelqini qorqutushni bir muhim meqset qilghan iken.

En'gliyediki Uyghur sen'etkar rehime mehmutmu abduréhim héytning naxshilirini söyüp anglighuchilardin biri. U bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda abduréhim héytning naxshilirining Uyghurlar arisidila emes, türkiyedimu zor shöhret qazan'ghanliqini iptixarliq ichide esleydu.

Rachél xarisning pikriche, abduréhim héytning nöwettiki ehwali Uyghur diyaridiki yuqiri pellige chiqiwatqan siyasiy heriketlerning bir misali. Biz uningdin ishlar mushu yosunda dawam qiliwerse buning Uyghur sen'itining kelgüsi üchün némilerdin dérek bérishi mumkinlikini sorighinimizda u mundaq dédi:

“Köpligen kishilerge oxshash menmu bu xildiki uchigha chiqqan siyasiy heriketlerni uzun dawam qilmisiken, dep arzu qilimen. Méningchimu hazirqi halettiki kontrolluq we keng kölemlik tutqun uzun dawam qilalmasliqi mumkin. Sizningmu xewiringiz bar, Uyghur medeniyiti atalmish ‛medeniyet zor inqilabi‚ din aman qalghan, shundaqla 1980-yillarda uning qaytidin güllinish dewri wujudqa chiqqan. Shunga hazir Uyghur medeniyitining kelgüsi istiqbali heqqide birer köngülsiz tesewwurni otturigha qoyghum yoq. Chünki shuninggha ishenchim kamilki, ishlar haman özgiridu. Emma bu hal nöwette shinjangdiki Uyghurlarning hayatigha bir éghir siyasiy saye tashlap turuwatqan bir hadisidur. Shuning üchün men bu mesililerni dunyaning diqqitige sunushimiz lazim, dep oylawatimen. Chünki nöwette gherb dunyasida bu ehwallar heqqide bekmu az gep bolmaqta.”

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki siyasiy basturush heriketliri hazir Uyghur medeniyitining hemmila sahesige chétiliwatqan bolup, buning selbiy aqiwiti heqqide her xil tesewwurlar otturigha chiqmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.