Америка мухбирлириниң уйғур вәзийити тәсиратлири (3)

Мухбиримиз меһрибан
2014.06.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
urumchi-partlash-bazar-qarshiliq-4.jpg Хәлқ бағчиси йенидики ават базарда бомба билән һуҗум қилиш вәқәси йүз берип көп адәм өлгән вә яриланған. 2014-Йили 22-май, үрүмчи.
Weibo


22 - Май үрүмчи әтигәнлик базирида йүз бәргән 40 тин артуқ адәмниң өлүми вә 100 дин артуқ кишиниң ярилинишини кәлтүрүп чиқарған партлитиш һуҗумидин кейин, хитайда турушлуқ бир қисим чәтәл мухбирлири, өзлириниң үрүмчи тәсиратлирини елан қилди.

Улар мақалилиридә уйғур елида көргән вә аңлиғанлирини асас қилип, хитайниң һөкүмәт тәшвиқатлиридин тамамән пәрқлиқ болған уйғур вәзийитини әкс әттүрүшкә тиришқан. Мақалиләрдә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сиясити, барғанчә кәскинләшкән район вәзийити, йәрлик уйғурлар билән хитай көчмәнлири арисидики өз - ара ишәнмәслик, хитай көчмәнлиридики вәһимилик кәйпиятниң күндин - күнгә күчийиватқанлиқи қатарлиқ мәсилиләр оттуриға қоюлған. Америка авази мухбири дуң фаңниң “шинҗаң зиярәт хатирилири” намлиқ чатма зиярәт хатирилири елан қилинғандин кейин, бу язмилар тордашлар арисида күчлүк инкасларға сәвәб болди.

Америка авази мухбири дуң фаңниң “шинҗаң зиярәт хатирилири” намлиқ чатма зиярәт хатирисиниң ахирқи қисмиға “дөңкөврүктики соғуқ кәйпият вә үрүмчидики вәһимә” дегән мавзу қоюлған. Аптор бу қисимда, 43 адәмниң өлүми 100 нәччә адәмниң ярилинишини кәлтүрүп чиқарған 22 - май үрүмчи әтигәнлик базар һуҗумидин кейин, қораллиқ сақчи - әскәрләр қаплиған үрүмчи базарлирида херидарларазийип, һәммә җайни соғуқ кәйпият қаплиғанлиқини вә хитай көчмәнлири арисида вәһимилик туйғуларниң барғанчә күчийиватқанлиқини баян қилған.

Аптур 22 - май сәһәрдә йүз бәргән партлаш һуҗумидин кейинки шәһәр мәнзириси һәққидә тохтилип, “шу күни әтигәнки партлаштин кейин, вәқә йүз бәргән җайдики йол үстигә аққан қанлар су чечиш машиниси билән ююветилгән, от кәткән биналардики көйүп кәткән өйләр қайтидин ясалған иди. Доқмушларда сақчи аптомобиллири чарлап йүргән, сақчилар йолдики кишиләрни вә аптомобилларни тосуп, кимлик тәкшүрүватқан мәнзирә көз алдимда турупту. Йол яқисида тохтиған аптомобиллар болса һәр хил типтики сақчи аптомобиллири иди” дегән баянларни бериду.

Аптор башқиларниң қайта - қайтилап уйғурлар олтурақлашқан райониға бармаслиқ һәққидики тәвисийисигә қарши һалда дөңкөврүк базириға барғанлиқини әскәртип, бу йәрдә һөкүм сүргән соғуқ кәйпиятни мундақ тәсвирләйду “уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан райондики дөңкөврүккә җайлашқан үрүмчи чоң базирида соғуқ кәйпият һөкүм сүрәтти. Аңлишимчә, 22 - май вәқәсидин илгири бу җай қайнам - ташқинлиққа толған сода вә саяһәт мәркизи икән. Әмма шу күни чүштин илгири биз бу базардики бир сода сарийиға киргинимиздә, қуп - қуруқ сода сарийида мухбирлардин башқа саяһәтчиләр йоқ дейәрлик иди. Дукан хоҗайинлири роһисз һалда олтурушатти. Улар бизниң киргинимизни көрүп җанланди - дә, тунҗи мелини сетиш үчүн бизгә үмид билән қариди.”

Аптор 22 - май партлаш вәқәсидин кейин үрүмчи шәһәрлик һөкүмәтниң буйруқи билән үрүмчидики кечилик базарлар тақиветилгәндин кейинки сүкүткә чөмгән үрүмчиниң кечилик мәнзирисиниң кишини әнсизликкә, вәһимигә салидиғанлиқини баян қилиду. У мундақ дәйду: “кичиси кочида йүргүчиләр йоқ дейәрлик иди. Бирәрсини учритип қалсиңизму, у сизгә қаримай йениңиздин тез - тез меңип өтүп кетәтти. Чирақ йоруқида үрүмчи кочисида меңиш әсли бир һозур иди, әмма йеқинда йүз бәргән террорлуқ һуҗуми бу хил гүзәл туйғуларни учурувәткән иди. Кочида көридиғиниңиз, тохтимай айлинип йүргән сақчи аптомобиллири вә қораллиқ сақчилар. Бу мәнзирә кишидики вәһимилик кәйпиятни техиму улғайтатти. Арқа - арқидин йүз бәргән һуҗум қилишлар бу шәһәргә еғир зәрбә бәргән иди. Кишиләр вәһимә билән әтрапқа қарайтти. Адәмләр кочида аңланған қаттиқрақ аваздинму чөчүйтти, гуманлиқ нәзири билән сомка көтүрүвалғучиларға қарайтти.”

Аптор бу шәһәрдики уйғурлар билән хитай көчмәнлириниң бир - биригә гуман билән қарайдиған, өз - ара еһтият қилидиған һаләтниң аллиқачан шәкиллинип болғанлиқини “магизинлардики мән көргән хизмәт еланлириға ениқ қилип " пәқәт хән миллитини ишқа алимиз " дәп йезип қоюпту. Дукан ишиклиридә болса мәхсус адәм қоюлуп херидарларниң сомкилирини ахтуридикән. Һалбуки, уйғурлар мәркәзләшкән дөңкөврүк районида көргәнлиримниң көпинчиси уйғурлар, бу җайда хитайларниң чирайини учратмидим. Кочидики мәнзирини сүрәткә еливатқинимда икки уйғур йенимға келип, мениң қәйәрдин кәлгәнликимни сорашти. Мән уларға америкидин кәлдим дәп җаваб бәрсәм, улар гуман билән маңа қарап," сиз хән миллитигә охшайдикәнсиз, хитайчини яхши сөзләйдикәнсиз?" дейишти. Мән уларға өзүмниң америкида яшайдиған асиялиқлардин икәнликимни ейтқандин кейин, уларниң позитсийиси дәрһал мулайимлашти” дегән җүмлиләр билән баян қилиду.

Аптор “шинҗаң зиярәт хатирилири”ниң ахириқи бабида, үрүмчини қаплиған бу вәһимә, кишиләрдики қорқунч туйғусиниң һазирқи шараитта йәнила давамлишидиғанлиқини, икки милләт арисида шәкилләнгән бу тосақни йоқитишқа нәччә әвлатниң тиришчанлиқи керәк икәнликини әскәртип “мән бу шәһәрдики аһалә вә саяһәтчиләрниң көңлидики қорқунч туйғусини һес қилалаймән. Бу шәһәрни, шәһәрдики кишиләрни вәһимилик кәйпият қаплиған иди. Кишиләр бу шәһәрдин қорқатти, йенидики кишидин қорқатти. Чүнки шу күндики партлитиш һуҗуми адәмләр арисидики өз - ара ишәнчниму партлитип йоқ қилған иди. Кочилардики қораллиқ сақчиларға " террорчиларға бир минут ичидә оқ чиқарса болиду" дегән һоқуқ берилипту. Әмма охшмиған милләтләр арисида йоқалған өз - ара ишәнчни әслигә кәлтүрүшкә нәччә әвлат кишиләрниң тиришчанлиқи керәк иди.” дегән.

“шинҗаң зиярәт хатирилири” америка авази радиосида елан қилинғандин кейин, күчлүк инкас қозғиди.

Бәзиләр аптор дуң фаңниң үрүмчи вәзийити һәққидики тәсвирлириниң әйнәнликини билдүргән болса, бәзиләр апторни әйибләп униң хитай һөкүмитиниң районда бу қәдәр қаттиқ тәдбир елишиға мәҗбур болған сәвәбни чүшиниши керәкликини тәкитләп, мухбирни уйғур вәзийитини чүшәнмәслик билән әйиблигән. Йәнә бәзиләр болса үрүмчидики бу хил қорқунч вә вәһимилик кәйпиятқа сәвәб болғини, хитай һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан уйғурларни бастуруш сиясити, зиядә қаттиқ болған бихәтәрлик тәдбирлири, һөкүмәт тәшвиқатлирида тохтимай бериливатқан террорлуқтин сақлиниш һәққидики хәвәрләр икәнликини илгири сүрүп, хитай һөкүмитиниң үрүмчидә давамлишиватқан бу хил вәһимилик кәйпиятқа җавабкар болуши керәкликини тәкитлигән.

Үрүмчидин бу мақалиға инкас язған яң җйәнйе исимлик бир тордаш : “нөвәттә үрүмчидә давамлишиватқан террорлуқ кәйпиятини коммунист партийиниң үрүмчи шәһәрлик һөкүмити өзи пәйда қилди. Улар әтигәнлик вә кәчлик базарларни тақиди, бағчиларни тақиди, газ понкитлирини тақиди.....Бу бир нәччә күндин буян аптомобиллириға газ қачилаш үчүн шопурлар узун өчирәттә турмақта, шәһәр аһалилири такси тосиялмайду. Шәһәр пуқралиридики қорқунчлуқ кәйпиятни әмәлийәттә һөкүмәтниң иқтидарсизлиқи пәйда қилди. Җуңго һөкүмитиниң күчи пәқәт пуқраларни бастурушқила йетиду” дәп язған.

Өзиниң хитай қуруқлуқидин инкас йоллиғанлиқини билдүргән йәнә бир тордаш яң җйәнйи исимлик тордашниң пикрини қоллайдиғанлиқини билдүрүп,“сизниң пикриңизгә қошулимән. Әмма техиму еғир болғини, һазир пүтүн җуңгода парихор, иқтидарсиз әмәлдарларниң сәвәбидин қалаймиқан вәзийәт шәкилләнди. Бу парихор әмәлдарлар гуруһи ахириқи һесабта, шинҗаңни, шизаңни һәтта ички моңғулниму йоқитип қойиду” дәп язған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт