Amérikidiki kato institutida Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisi heqqide doklat bérish yighini ötküzüldi

Muxbirimiz erkin
2018-11-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Kato institutida ötküzülgen Uyghurlarning weziyiti we lagérlar heqqide doklat bérish yighinida sözge chiqqanlar. 2018-Yili 28-noyabir, washin'gton.
Kato institutida ötküzülgen Uyghurlarning weziyiti we lagérlar heqqide doklat bérish yighinida sözge chiqqanlar. 2018-Yili 28-noyabir, washin'gton.
cato.org

Amérikidiki kato institutida 28‏-noyabir küni "Yéngi gulag aralliri: xitay Uyghurlarni qandaq qayta-terbiyelewatidu we dunya néme üchün buninggha jiddiy qarishi kérek" dégen témida doklat bérish yighini ötküzüp, Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisi, dunyaning inkasi, xitayning muddi'asi, lagérlarning tesiri, qaranchuqsiz qalghan balilar, muhajirettiki Uyghurlar duch kéliwatqan xirislar qatarliq nurghun mesililer muzakire qilindi.

Mezkur yighin kato institutining Uyghurlar heqqide chaqirghan tunji yighini bolup, mezkur yighin amérika kéngesh we awam palatalirida "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni layihisi" otturigha qoyulghan, tramp hökümitining magnitiskiy qanunini ishqa sélip, chén chüen'go bashchiliqidiki xitay emeldarlirini jazalishi küntertipke kéliwatqan bir mezgilde ötküzülgen idi. Yighin'gha mezkur organning yuqiriqi derijilik tetqiqatchisi mustafa aqyol riyasetchilik qildi. Yighinda amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining re'isi nuri türkel, kishilik hoquq közitish teshkilati xitay bölümining mes'uli sofiye richardson, amérikidiki "Atlantik" zhurnilining tehriri sigal samu'él doklat berdi we tingshighuchilarning so'allirigha jawab berdi.

Yighinda nuriy türkel xitayning siyasiti we Uyghurlarning nöwettiki weziyitini tonushturup, shi jinpingning 2014‏-yili 5‏-ayda Uyghur rayonida élip barghan ziyariti xitayning Uyghur siyasitidiki burulush nuqtisi bolup qalghanliqini bildürdi. U, shuningdin bashlap xitay hökümitining közitish apparati, her bir kishining téléfonigha omumyüzlük nazaret yumtali qachilashtek yuqiri téxnikiliq wasitilerni, her bir ish orni we kentlerge nazaretchilerni orunlashturushtek keng kölemlik nazaret qilish sistémisi qurushqa bashlighanliqi, buning soghuq urushi dewridiki sherqiy gérmaniye jasusluq sistémisini eslitidighanliqi, Uyghurlarning bu yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisida qandaq yashawatqanliqigha da'ir körünüshlerning barliqi, mana buning hazirqi ehwalgha élip barghanliqini bildürdi.

U sözining axirida dunyaning derhal heriketke ötüsh waqti kelgenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Men sözümni shuning bilen xulasilimaqchi, Uyghurlarning weziyiti kömür gazida boghuluwatqan kanariy qushining ehwaligha oxshaydu. Hazir heriketke ötüsh waqti keldi. Biz héchqandaq ish yüz bermigendek yürelmeymiz. Libéral démokratiyeler buninggha jiddiy inkas qayturushi, bu weziyetke qarita hökümetlerning jiddiy siyasiy tedbirlerni élishini ümid qilimen."

Yighinda "Atlantik" zhurnilining tehriri sigal samu'él xanim xitayning Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilishi we lagérlargha qamishi nurghun Uyghur balilirining ata-anisiz qélishigha seweb bolghanliqi, bu balilarning daril'étamlarda assimilyatsiye qilinishqa uchrawatqanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Shinjangdin yéqinqi waqitlardin béri onlighan daril'étamlar sélindi. Men bu yerde uning kölimi heqqide toxtilip ötey, ötken yili qeshqerning bir nahiyesining özide bundaq orunlardin 18 i qurulghan. Bu daril'étamlarning bir xizmetchi xadimi, bu daril'étamlarning shara'itining bek nacharliqini, 6 ayliqtin 12 yashqiche bolghan balilarning xuddi bir qotan'gha solighandek solap qoyulidighanliqini éytqan. Bu balilarning uruq-tughqanliri bilen bowa-momiliri élip kétip béqishni telep qilsimu ulargha bérilmeydu. Ular uruq-tughqanliridin, medeniyiti, islam diniy, ana tilidin pütünley ayriwétilgen. Ular peqetla xitay medeniyitide terbiyelinidu. Men sözleshken bez mutexessislerning éytishiche, xitayning bundaq aktip assimilyatsiye siyasiti pütün bir ewladning öz kimlikini pütünley yuyup tashlaydiken."

Kishilik hoquq közitish teshkilatidiki sofiye richardson, xitayning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining héchqandaq qanuni asasi yoqlighini bildürüp, buningda kishilik hoquqni depsende qilishqa ishtirak qilghan emeldarlarning jawabkarliqqa tartilishi kérekliki, shundaqla her qaysi döletler xitayning muhajirettiki Uyghurlarni qoghdash tedbirlirini élishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Shu nerse nahayiti éniqki, bu lagérlarning héchqandaq qanuni asasi yoq. Xitay hökümiti dölet bixeterlikini qoghdashni bahane qilsimu, lékin uning bu bahanisi put tirep turalmaydu. Ikkinchi telep, bu lagérlarda we uning qurulushigha ishtirak qilghan kishilerni jawabkarliqqa tartish mesilisidur. Yene bir mesile muhajirettiki Uyghur jama'etlirining bixeterlikige kapaletlik qilish. Ularning parakendichilikke uchrishining aldini élish, ularning siyasiy panahliq iltimaslirini tézlitish, xitaygha qayturulushining aldini élish dégendek tedbirlerni élish zörür."

Sofiye richardson yene xelq'ara jem'iyetning Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisida qayturghan inkasini tenqidlep mundaq dédi: "Eger biz bügün xitaydin bashqa herqandaq bir döletning bir milyon kishini qamighanliqi heqqide toxtalghan bolsaq, shuni nerse bizge ayanki, bu mesile bügün xewpsizlik kéngishining küntertipige qoyup, tekshürüsh komitéti qurush, alaqidar shexslerni jawabkarliqqa tartish yaki émbargo qoyushni muzakire qilghan bolatti. Hemmidin qiziq yéri, shinjangda boluwatqan ishlarni bérmidiki ron'ghéngga mesilisige baghlash. Bu kishi heyran qalduridu. Bu shu küchlük signalni béridu, xitayning b d t sistémisidiki tesirining qanchilik kücheygenlikini körsitidu.

Kato instituti chaqirghan bu qétimqi guwahliq bérish yighini prézidént tramp bilen xitay re'isi shi jinping kéler ay argéntinada körüshüshke teyyarliq qiliwatqan mezgilde ötküzülgen. Ikki terepning uchrishishida qandaq netije chiqidighanliqi melum emes. Emma bu uchrishish bezi kishilik hoquq teshkilatlirida endishe peyda qilghan. Dunya Uyghur qurultiyi tramp hökümitining Uyghur mesilisige bir siyasiy kozir süpitide emes, kishilik hoquq apiti süpitide mu'amile qilishi kéreklikini tekitligen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining prézidént nuriy türkel kato institutidiki yighinda ayrim ziyaritimizni qobul qilip, yuqiriqi endishining heqliq endishe, dep qaraydighanliqi, biraq bundaq éhtimalliq mewjut, dep qarimaydighanliqini bildürdi. Nuriy türkel mundaq deydu: "Méningche, bu endishe heqliq endishe, lékin emelge ashmaydighan endishe, dep oylaymen. Chünki, men bir ümidwar adem. Bu mesile burunqidek linggir taq-taq yerdin ötüp ketti, dep oylaymen. Chünki, Uyghur mesilisi xitay bilen amérika arisidiki tashqi siyaset chong burulush hasil qiliwatqan bir mezgilde muhim téma asasida otturigha chiqti. Eger amérika buni bashqa bir mesilining qurbani qiliwetse, buningdin kéyin xitaylargha jiddiy mu'amilisige uchrishi mumkin bolmaydighan mesilige aylinidu."

Lékin sofige richardsonning qarishiche, kelgüsi bir qanche hepte amérikining memliket ichi we sirtidiki Uyghurlarni qoghdashta qandaq pozitsiye tutidighanliqini aydinglashturushtiki halqiliq hepte iken. U mundaq deydu: "Xitayning pozitsiyesi nahayiti éniq. Lékin biz hazirning özide tramp hökümitining wiza imbargosi qoyush we bashqa istratégiyelerni ishqa sélip, xitaygha bésim ishlitishni oylishiwatqanliqini bilimiz. Hökümet bu yolidin qaytamdu, égen mesile ochuq bir so'al. Prézidént tramp bilen shi jinping bu heptining axiri sözlishidu. Biz amérika hökümitining bunchilik tirishchanliqlar aldida özining yolidin tézla yénip ketmeydighu, dep ümid qilimiz. Méningche aldimizdiki bir qanche hepte amérika hökümitining Uyghurlarni qoghdashni qandaq emelge ashurushidiki halqiliq hepte bolup qalidu."

Kato institutidiki yighin amérikining washin'gton shehiride mushu bir hepte ichide ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki 4‏-pa'aliyet. Kato institutidiki doklat bérish yighini amérika dölet mejlisi xitay ishlar komitétining Uyghurlar heqqide guwahliq yighini bilen oxshash bir künde ötküzüldi. Amérika dölet mejlisining guwahliq yighinida xitay yighiwélish lagérliridin qutulup chiqqan cherchenlik Uyghur qizi méhrigül tursun özining lagérlarning paji'elik ré'alliqi we özining lagérdiki qorqunchluq kechmishi heqqide guwahliq bergen.

Toluq bet