Америкидики хитай ишлири комитети америка һөкүмитини уйғур ели вә тибәтниң вәзийитигә диққәт қилишқа чақирди

Мухбиримиз ирадә
2016-10-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
AFP


Америка дөләт мәҗлиси вә һөкүмитиниң хитай ишлири иҗраийә комитети пәйшәнбә күни хитай һәққидики йиллиқ доклатини елан қилған иди. 328 Бәттин тәркиб тапқан бу доклатта уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитигә айрим бапта йәр берилгән иди. Хитайдики пикир әркинлики, әмгәкчиләр һоқуқи, диний вә миллий һоқуқлар, әркин саяһәт қилиш вә көчүш һоқуқи, муһит мәсилисигә охшаш көп саһәләргә четилидиған мәсилиләр йорутуп берилгән бу доклатта, ши җинпиң һакимийәткә кәлгәндин буян хитайниң техиму қаттиқ қол вә хәлқара қанунларни техиму мәнситмәйдиған бопкәткәнлики ениқ қәйт қилинған,америка һөкүмитигә бир қисим пикир - тәклипләр сунулған.

Пәйшәнбә күни америка дөләт мәҗлиси вә һөкүмитиниң хитай ишлири комитети йилда бир қетим елан қилинидиған зор һәҗимлик йиллиқ доклатини елан қилди. Бу доклат америка призиденти барак обамаға сунулидиған доклат болуп, униңда хитайдики омумий кишилик һоқуқ вәзийити, уйғурлар вә тибәтләрниң миллий, дини вә сиясий һоқуқлириниң әһвалиға аит өткән бир йил ичидә йүз бәргән вәқәләр, игиләнгән учурлар анализ қилиниш арқилиқ америка һөкүмитигә мәлумат берилиду вә бәзи пикир - тәклипләр сунулиду.

Доклатниң 2016 - йиллиқ сани дәл хитайниң «дуня сода тәшкилати» ға әза болуп киргәнликигә 15 йил толған мәзгилгә тоғра кәлгән болуп, комитет доклатиниң кириш қисмида мундақ дегән : «хитай бундин 15 йил аввал тәшкилатқа әза болуп киргәндә бу тәшкилатниң хитайниң иқтисадий җәһәттин тәрәққиятиға пайдилиқ болуп қалмастин, бәлки сиясий тәрәққиятиғиму җүмлидин хитайда дөләтни қанун арқилиқ идарә қилишни ишқа ашурушқиму пайдилиқ икәнликини илгири сүргән иди. Хитай һазир иқтисадий җәһәттин дунядики иккинчи чоң күчкә айланди. Бирақ, хитай компартийиси дөләтни қанун арқилиқ идарә қилишниң дөләтни башқуруштики асасий принсп болуши керәкликини изчил рәт қилип кәлмәктә. Җүмлидин хитай 15 йил аввал күтүлгәнниң әксичә, хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлирини изчил дәпсәндә қилмақта вә өз қанунлириғиму хилап һалда сиясәт йүргүзмәктә.»

Хитай ишлири комитети доклатида, хитай һөкүмитиниң «дөләтни қанун арқилиқ идарә қилиш» әмәс бәлки «дөләтни қанун арқилиқ контрол қилиш» дегәнгә өзгәртивалғанлиқини, қанунларни әмәлийәттә иҗтимаий тәшкилатларни, өктичи пикирләрни, кишилик һоқуқни, диний вә миллий һоқуқларни бастурудиған қоралға айландурувалғанлиқини билдүргән. Доклатта хитайдики мәсилә бар дәп қаралған пикир әркинлики, әмгәкчиләр һоқуқи, етник милләтләрниң һоқуқи, әркин саяһәт қилиш, диний һоқуқ қатарлиқларни өз ичигә алған җәмий 19 хил мәсилә айрим - айрим оттуриға қоюп өтүлгән болуп, юқирида тилға елинған саһәләргә аит мәсилиләр бирму - бир испатлири билән баян қилинған. Хитай ишлири комитетиниң башлиқи кирис симис әпәнди доклатниң елан қилиниш мунасивити билән елан қилған язма баянатида мундақ дегән :«хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ хатириси интайин начар. Өткән үч йил җәрянида изчил һалда начарлап маңмақта. Хитайдики ислаһатчилар, өктичиләр, һоқуқ қоғдиғучилар үстидики бесим артиватқан бир шараит астида бу мәзгилни улар үчүн әң қараңғу мәзгил, дейишкә болиду.»

Кирис симис әпәнди сөзидә йәнә, хиай һөкүмитиниң хитайдики кишилик һоқуқ адвокатлириға, мустәқил органларға зәрбә бериштә, интернет вә ахбаратни контрол қилишта вә пиланлиқ туғут сияситини йолға қоюшта илгири көрүлүп бақмиған қәдәмләрни ташлаватқанлиқини, йеңи қанун - түзүмләр арқилиқ диний гуруппиларға зәрбә бериватқанлиқини, тибәтләр, уйғурлар вә шималий корийилик мусапирларниң бихәтәрликиниң илгириләп хәвп астиға киргәнликини қәйт қилған.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиму бүгүн доклат һәққидики зияритимизни қобул қилип, өзиниң хитайдики бу дәврни һәқиқәтәнму бир қараңғу дәвр дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

«Асия демократийә мунбири» ниң 2016 - йиллиқ йиғиниға қатнишиватқан америка уйғур бирликиниң рәиси илшат әпәнди далай лама билән биллә
«Асия демократийә мунбири» ниң 2016 - йиллиқ йиғиниға қатнишиватқан америка уйғур бирликиниң рәиси илшат әпәнди далай лама билән биллә RFA

Хәлқарадики һәрқайси кишилик һоқуқ органлириму ши җинпиң һакимийәткә кәлгәндин буян хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң изчил кәйнигә чекиниватқанлиқини тәкитләп кәлмәктә. Хәлқара мухбирларни қоғдаш комитетиниң тәтқиқатчиси ваң ячу бизниң зияритимизни қобул қилғанда ши җинпиң һакимийәткә кәлгән өткән 3 йил мабәйнидә хитайниң иҗтимаий, сиясий вәзийитидики бу начарлишишниң интайин рошәнликини, хитай җәмийитидики барлиқ саһәләрниң қаттиқ контрол вә чәклиминиң тәсиригә учриғанлиқини ейтқан иди.

Доклатниң уйғур елиға аиــт қисмида билдүрүлүшичә, хитай һөкүмити өткән бир йил ичидә давамлиқ һалда уйғурларға түрлүк бесим сиясәтлирини давамлиқ күчәйтип иҗра қилип, уйғурларниң миллий, диний, сиясий һоқуқлирини дәпсәндә қилған, уларниң әркин саяһәт қилиш, көчүш - йөткилиш әркинликини чәклигән. Уларниң тилини чәклигән. Уйғур елида «диний радикаллиққа қарши туруш», «террорлуққа зәрбә бериш» дегән намлар астида уйғурларға зәрбә бериватқанлиқини, у йәрдики пикир әркинлики вә ахбарат - учур әркинликини чәкләватқанлиқини баян қилған. Доклатта, өткән йил ичидә уйғур елида йүз берип радийомиз вә башқа хәлқаралиқ хәвәр органлири тәрипидин ениқлинип, дуняға ашкариланған вәқәләр юқирида дейилгәнләргә мисал сүпитидә бирму - бир тәпсилий берилгән. Хитай ишлири комитети уйғур ели вә тибәттики вәзийәткә қарита америка һөкүмитигә сунған тәклипидә америка һөкүмитиниң чоқум хитай һөкүмитигә бесим ишлитип, уйғур ели вә тибәт районлириға тосалғусиз беришни ишқа ашуруши керәкликини һәм шундақла америкидики хәлқаралиқ тиҗарәт органлирини хитай билән иш қилғанда юиқиридики милләтләрниң мәдәнийити, дини яки өрп - адәтлиригә зиянлиқ һәрқандақ тиҗарәткә кирмәслик һәққидә агаһландурушни тәләп қилған. Елшат һәсән әпәнди комитетниң юқиридики тәләплириниң интайин орунлуқ икәнликини, буни қоллайдиғанлиқини билдүрсиму, бирақ у һазирқи америка һөкүмитиниң бу тәләпләрни иҗра қилишиға гуман билән қарайдиғанлиқини ейтти.

Америка дөләт мәҗлиси вә һөкүмити қармиқидики хитай ишлири комитетиниң бу йиллиқ доклати 80 миң хәттин тәркиб тапқан болуп, бу йиллиқ доклатта хитай һөкүмитиниң уйғурлар, тибәтләргә қаритиватқан бесим сиясити вә шундақла хоңкоң алаһидә районидики демократийисидики чекиниш әң нуқтилиқ тилға елинған мәсилиләр болуп һесиаблиниду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт