Америка дөләт ишлири министирлиқи уйғурларниң вәзийити вә арзу-тәләплирини сориди

Мухбиримиз ирадә
2018-01-30
Share
Zubeyre-2018.jpg Америка дөләт ишлири министирлиқи уюштурған сөһбәт йиғинида уйғурларниң вәзийити үстидә мәлумат бериватқан зубәйрә ханим. 2018-Йили 30-январ. Вашингтон, америка.
uhrp.org

30-январ күни, америка дөләт ишлири министирлиқиниң демократийә, кишилик һоқуқ вә әмгәк бөлүминиң орунлаштуруши билән дини әркинлик мәсилисини чөридигән асаста бир сөһбәт йиғини ечилди. Бу сөһбәт йиғиниға уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси зубәйрә ханим уйғурларниң вәзийити үстидә мәлумат беришкә тәклип қилинған. Зубәйрә ханим сөһбәттә уйғурлар нөвәттә дуч келиватқан риқабәтләр билән бирликтә уларниң америкидин күтидиған үмидлирини оттуриға қоюп өтти.

30-январ күни әтигән саәт 9 да америка дөләт ишлири министирлиқи демократийә, кишилик һоқуқ вә әмгәк бөлүминиң хәлқара дини әркинлик ишханиси башлиқи дән холтрупниң риясәтчиликидә уйғурлар, бирмадики роһеңга мусулманлири вә вийетнам хәлқиниң дини әркинлик вәзийити үстидә бир сөһбәт йиғини уюштурулди. Сөһбәт йиғиниға уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси зубәйрә ханим, вийетнамлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси доктор нагуян диңтаң вә шундақла роһеңга мусулманлирини тәтқиқ қилип келиватқан тәтқиқатчи доктор азим ибраһим қатарлиқлар тәклип қилинған болуп, бу сөһбәт йиғини фейсбук вә твиттер арқилиқ нәқ мәйдандин тарқитилди.

Дән холтруп әпәнди сөһбәт йиғининиң кириш сөзидә бүгүнки бу йиғинни тонуштуруп дуня дөләтлириниң 24 пирсәнтидә еғир дини әркинлик мәсилиси барлиқи, җүмлидин дуня нопусиниң 74 пирсәнтиниң мана бу дөләтләрдә яшайдиғанлиқини билдүрди. У, америка һөкүмитиниң дуняниң һәрқайси җайлирида йүз бериватқан еғир дини бесим вә чәклимә сиясәтлиридин әндишә қилип кәлгәнлики, охшимиған динларниң ортақ мәвҗутлуқи вә һәр бир шәхсниң тосалғусиз өз динини яшаш вә яшитиш һоқуқи капаләткә игә қилинғандила андин тинч вә муқим дуня яратқили болиду, дәп қарап кәлгән америка һөкүмитиниң дуняниң һәрқайси җайлиридики демократик дөләт һөкүмәтлири вә иҗтимаий тәшкилатлар билән бу мәсилидә һәмкарлишип кәлгәнликини, мана бу сәвәблик бүгүн юқиридики иҗтимаий тәшкилат паалийәтчилири вәкиллириниң өз ағзидин улар дуч келиватқан мәсилиләрни аңлитиш үчүн бу сөһбәтниң уюштурулғанлиқини ипадиләп өтти. 

У алди билән сөзни зубәйрә ханимға берип, уйғурлар үчүн дини әркинликниң әһмийитини сориди. Зубәйрә ханим сөзидә динниң бир милләтниң тарихи, кимлики вә мәдәнийитиниң бир парчиси болуш сүпити билән интайин муһимлиқини, болупму һазирқидәк хитай һөкүмити уйғурларниң милләт сүпитидә мәвҗут болуп турушиниң мәнбәси болған диниға һуҗум қилип, уйғурларни ассимилятсийә қилишқа урунуватқан бир шараитта диний әркинликниң зор әһмийәткә игә икәнликини билдүрди. 

Кейин дән холтруп әпәнди зубәйрә ханимдин өзлириниң хизмити җәрянидики нәтиҗилири вә учраватқан риқабәтлирини сориди. Зубәйрә ханим буниңға бәргән җавабида өзлириниң нөвәттә бу мәсилини хәлқара сәһнидә аңлитишқа еришкәнликини бир мувәппәқийәт дәп қарайдиғанлиқини, әмма уйғурлар учраватқан риқабәтләрниң нәччә һәссә көплүкини ейтти. У уйғурлар учраватқан зулумға қарши хәлқара җәмийәтниң сүкүттә турушини әң чоң риқабәтләрниң бири дәп көрсәтти. Зубәйрә ханим йәнә мундақ деди: "уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики интайин еғир бир вәзийәттә. Һазир ‹йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири' пәйда болуп, миңлиған киши бу мәркәзләрдә солинип ятмақта. Бу тәрбийиләш мәркәзлири уйғурларниң һоқуқиға еғир һалда хирис пәйда қилмақта. Униң үстигә һазир дуняда мусулманлар һәққидә омумлашқан көз қарашму уйғур мусулманлириниң дини әркинлик мәсилисини оттуриға қоюш, дини әркинликини тәләп қилишқа риқабәт пәйда қилмақта. Хитай һөкүмитиму уйғурларниң мусулманлиқидин пайдилинип туруп, уйғурларниң һәрикитини дини әсәбийлик вә террорлуққа бағлап суйиистемал қилмақта." 

Роһеңга мусулманлири тәтқиқатчиси доктор азим ибраһимму бу нуқтида зубәйрә ханимға қетилип, роһеңга мусулманлириниңму дәл улар мусулман болғанлиқи үчүн һазирқи хәлқара вәзийәттә техиму қийинчилиққа учраватқанлиқини билдүрди. Вийетнамлиқ паалийәтчиму вийетнам һөкүмити худди хитай һөкүмитигә охшаш бир партийәлик һөкүмәт болғанлиқи үчүн барлиқ дини гуруппилар вә дини етиқадларға, христиан муритлири вә черкавларға зәрбә бериватқанлиқини билдүрди. 

Арқидин йиғин башқурғучиси америка дөләт ишлири министирлиқида уюштурулған бу сөһбәт арқилиқ оттуриға қоюлған мәсилиләрдин хәвәрдар болғанлиқтин мәмнун болғанлиқини билдүрди вә шундақла "америка һөкүмити бу хил вәзийәтни өзгәртиш үчүн немә қилиши керәк, биз силәргә қандақ ярдәм қилалаймиз?" дәп сориди. Буниңға зубәйрә ханим җаваб берип, алди билән америка дөләт ишлири министирлиқиниң хәлқара җамаәткә башчи болуп, уйғурларға қилиниватқан бесимға болған сүкүтни бузуши керәкликини тәкитлиди. У америка һөкүмитиниң бу мәсилидики мәйданиниң уйғурлар үчүн толиму муһимлиқини, чүнки әйни вақитта америка һөкүмитиниң бесими билән рабийә қадир ханим хитай түрмисидин қутулуп чиққанда буниң уйғурлар үчүн зор илһам болғанлиқини, җүмлидин уйғурларниң америка һөкүмитидин бундақ қоллашни давамлиқ көрүшни арзу қилидиғанлиқини шуңа америка һөкүмитиниң хәлқараға йолбашчи болуп хитай һөкүмитидин уйғур елидә болуватқанлар һәққидә соал сориши вә бесим ишлитиши керәкликини әскәртти. 

Зубәйрә ханим юқиридики сөһбәт йиғини аяғлашқандин кейин зияритимизни қобул қилип, бу сөһбәт йиғининиң тор арқилиқ 30 миңдин ошуқ киши тәрипидин көрүлгәнликини, уйғур мәсилисиниң америка дөләт ишлири министирлиқида оттуриға қоюшниң интайин муһимлиқини билдүрди. 

Америка уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗескиниң қаришичә, бу йиғинниң америка дөләт ишлири министирлиқи тәрипидин уюштурулған болуши интайин муһим икән. У мундақ деди: "мәнчә бу наһайити муһим бир паалийәт. Чүнки бу америка дөләт ишлири министирлиқиниң саһибханилиқида өткүзүлгән. Бу америка һөкүмити йүргүзидиған ташқи сиясәткә бәлгилик дәриҗидә тәсир көрситиду. Шуңа бу сорунда бир уйғурниң һазир уйғурлар дуч келиватқан вәзийәтни аңлитиши алаһидә әһмийәтлик. Униң үстигә зубәйрә ханимниң бир аял киши болуш сүпити билән уйғур аяллириниң авази болуши техиму әһмийәтлик дәп қараймән". 

Һенрий әпәнди сөзидә йәнә, уйғур елидә һазир дини һоқуқ вә башқа һоқуқлар қаттиқ дәпсәндә қилиниватқан вә шундақла дәл тонулған уйғур дини өлима муһәммәд салиһ һаҗимниң түрмидә вапат болғанлиқиға аит учурлар чиқиватқан мушундақ бир җиддий пәйттә хәлқара җамаәтниң уйғур елидә болуватқанлар һәққидә хитай һөкүмити аңлитиватқандин пәрқлиқ болған бир әмәлийәтни чүшиниши үчүн интайин муһимлиқиниму қошумчә қилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт