Amérika dölet ishliri ministirliqining yilliq kishilik hoquq doklatida Uyghurlarning kishilik hoquqi tekitlendi

Muxbirimiz irade
2015.06.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
urumchi-basturush-5-iyul-305.jpg Ürümchi naraziliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen qoralliq eskerler. 2011-Yili iyul.
RFA


Amérika dölet ishlar ministirliqining 2014 - yilliq kishilik hoquq doklati peyshenbe küni élan qilindi. Doklatta dunyadiki 100 din oshuq döletning kishilik hoquq weziyiti bahalap chiqilghan. Mezkur döletning xitaygha a'it qismida ötken bir yil ichide xitayda insanlarning pikir erkinliki, diniy étiqad, yighilish qilish, teshkilatlargha qatnishish erkinliki éghir basturushqa uchrighanliqi, memliket miqyasida omumyüzlük yürgüzülüwatqan bu xil bésimlardin bashqa Uyghur musulmanlirining milliy, dini kimliki we ana tilining hujumgha uchrighanliqi körsitilgen. Töwende muxbirimiz iradedin melumat anglaysiler.

Amérika dölet ishlar ministirliqi teripidin yilda bir qétim élan qilinidighan kishilik hoquq doklati dölet ishliri ministiri jon kérriyning nutqi bilen resmiy élan qilindi. Jon kérriy sözide kishilik hoquqni qollashning ehmiyitini chüshendürüp: “Bir dölet öz puqraliri kishilik hoquqtin, erkinliktin toluq behrimen bolghandila andin güllineleydu. Bu bir emeliyet. Biz buning örneklirini körüp turuptimiz... Hazirqidek dewrde uchurgha érishish, özgirishlerge ochuq bolush kem bolsa bolmaydighan amildur. Hazirqidek bir dewrde, puqralirigha bésim ishlitidighan héchqandaq bir dölet özining hayatiy küchini toluq jari qilduralmaydu” dédi. Shunga u amérikining bu doklatlarni élan qilish arqiliq herqaysi dölet rehberlirining özidiki kemchiliklerni körüp yétip, uni tüzitishige türtke bolush üchün bu doklatni élan qilidighanliqini bildürdi.

2014 - Yilliq kishilik hoquq doklatining xitaygha a'it qismi 28 bettin terkib tapqan. Xitayning kishilik hoquq xatirisi pikir qilish, namayish, teshkillinish erkinliki, uchur - axbarat erkinliki, dini erkinlik, siyasiy mehbuslarning hoquqi, ular uchraydighan mu'amile, erkin sayahet qilish hoquqigha oxshash nurghun amillargha asasen bahalap chiqilghan. Uyghurlarning ismi yuqiridiki türlerning hemmiside dégüdek tilgha élin'ghan. Doklatta éytilishiche, xitayda puqralarning yuqirida tilgha élin'ghan hoquqliri 2014 - yilidimu oxshash depsende qilin'ghan.

Uningda mundaq déyilgen: “Uyghur aptonom rayoni we tibet rayonida hökümetning pikir erkinliki, diniy erkinlik, yighilish qilish erkinlikige qiliwatqan bésimi alahide yuqiri. Xitay hökümiti yuqiridiki bésimlargha qoshup Uyghurlarning milliy we dini kimliklirigimu qattiq cheklime qoymaqta. Bu ehwal Uyghur aptonom rayonida alahide éghir. Hökümet yene Uyghur élidiki térror gumandarlirigha qarita alahide téz sür'ettiki sotlash, jaza höküm qilish usulini qollinip, zor kölemlik sotlarni achmaqta.”

Amérika dölet ishliri ministirliqi doklatida, ötken yili Uyghur aptonom rayonida köpligen qanliq weqeler yüz bergenliki, xitay hökümitining bu weqelerni derhal “Térrorluq” bilen eyibligenlikini bayan qilghan. Ular buningda yeken élishquda atalmish 59 “Hujumchi” ni xitay qoralliq qisimlirining teripidin étip öltürgenlikini, 9 - ayda bügürde 40 neper atalmish “Topilangchi” ni étip öltürgenlikini misal qilip körsitip “Da'iriler bu zorawanliq weqelirini “Üch xil küchler” ning térrorluq zorawanliq herikiti, dep eyiblidi. Biraq kishilik hoquq teshkilatliri xitay amanliq küchlirining bu Uyghurlarni öyige kirip, yaki ularni ibadet qiliwatqan yéride oqqa tutup öltürgenlikini ilgiri süridu. Biraq xitay hökümiti Uyghur aptonom rayonida uchurni qattiq kontrol qilghachqa, heqiqiy ehwallarni éniqlash qéyin bolmaqta” dep bayan qilghan.

Doklatta yene, xitay hökümitining Uyghur we tibet élidiki teqib qilish ehwalining xitayning bashqa herqandaq ölkisidin éghirliqi tilgha élin'ghan. Ular, Uyghur aptonom rayoni we tibetler olturaqlashqan rayonlarda xitay hökümitining téléfon we tor alaqisini nazaret qilish, üzüwétish omumyüzlük ehwal ikenlikini tekitlep, da'irilerning yene öktichilerni, pa'aliyetchilerni, yer asti diniy shexslerni, sabiq siyasiy mehbuslarni chet'ellik muxbirlar, diplomatlar bilen uchrashmasliq heqqide agahlandurup turidighanliqini bayan qilghan.

Qeshqer qedimiy sheher restilirining buzghunchiliqqa uchrishi amérika we yawropa ittipaqi birdek köngül bölüp kelgen mesile. Bu mesile amérika dölet ishliri ministirliqining bu yilliq doklatidimu alahide tilgha élindi. Uningda “Xitay qeshqerdiki qedimi sheher restisige oxshash en'eniwi Uyghur mehellilirini chéqip qayta qurush pilani tarixiy we medeniyet jehette muhim ehmiyetke ige yerlerning buzghunchiliqqa uchrishini keltürüp chiqardi” déyilgen.

Doklatta tilgha élin'ghan mesililerdin biri, xitayda qanunning ijra qilinmasliq mesilisi. Uningda xitayning asasiy qanuni we alaqidar bashqa qanunlirida puqralarning türlük hoquqliri belgilen'gen bolsimu, emeliyette uninggha hörmet qilinmaydighanliqi bolupmu siyasiy shexsler, kishilik hoquq adwokatliri, zhurnalistlar we dini lidirlargha chétilidighan weqelerde qanun'gha qet'iy hörmet qilinmaydighanliqi, bu kishilerning xalighanche tutqun qilinidighanliqi, qamap qoyulidighanliqi, ghayib qiliwétidighanliqi, aqiwiti heqqidimu uchur bérilmeydighanliqi bayan qilin'ghan. Buninggha misal körsitilgen shexslerdin biri ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti. Doklatta xitayning qanunida bir kishi qolgha élin'ghanda 24 sa'et ichide a'ilisidikilerge xewer qilish, ularni körüshüshke ruxset qilish belgilen'gen bolsimu, emma ilham toxtining hazirghiche a'ilisi bilen a'ilisi bilen körüshüshige yol qoyulmaywatqanliqi bayan qilin'ghan. Shundaqla ilham toxtining türmide kishenlen'genliki, türmidashlirining zorluq - zombuluq qilishigha qoyup bérilgenlikidek ehwallar tilgha élinip, siyasiy mehbuslarning türmilerde qattiq depsende qiliniwatqanliqi bayan qilin'ghan. Bayan qilin'ghan.

Amérika doklatida yene, xitay hökümitining siyasitide az sanliq milletler pilanliq tughut, aliy mektepke kirish, qerz élish, ishqa orunlishish qatarliq jehetlerde alahide mu'amile qilinidu, déyilsimu, emeliyette uning ijra qilinmaydighanliqi, az sanliq milletlerni kemsitishning omumyüzlük ehwalliqini bildürgen.

Doklatta qeyt qilishiche, xitay hökümitining xitay köchmenlerni Uyghur élige köchüshke ilhamlandurushi, rayonning nopus qurulmisidiki Uyghurlargha paydisiz özgirish bolup, u hem Uyghurlarning naraziliqini qozghawatqan amillarning biri.

Amérika dölet ishlar ministirliqining yilliq doklatida yene, Uyghur qosh tilliq ma'arip heqqide toxtalghan. Uyghur aptonom rayoni hökümitining mekteplerde Uyghur tilini qisqartish, xitay tilini omumlashturush qatarliq wasitilerni qollinip, Uyghur kimlikige cheklime qoyghanliqini bildürgen. Xitay hökümiti xitay til ma'aripigha ehmiyet bérish siyasiti yürgüzgechke, milliy ma'aripining peydin - pey emeldin qéliwatqanliqini ilgiri sürgen we ana til yeslisi achqanliqi üchün “Qanunsiz meblegh yighish” jinayiti bilen qolgha élin'ghan ana til pa'aliyetchisi abduweli ayupning téxi yéqinda azad qilin'ghanliqi qeyt qilin'ghan.

Amérika dölet ishliri ministiri jon kérriy doklatning élan qilinish munasiwiti bilen qilghan sözide térrorluq we hökümetlerning bu mesilini suyi'istémal qilish mesilisi üstide alahide toxtalghan idi. U sözide “Biz shuni éniq bilishimiz kérekki, térrorluqning mewjutluqi hökümetlerge xalighanche zorawanliq qilish hoquqi bermeydu. Térrorluq hergizmu siyasiy öktichilerni qamaqqa élishqa bahane bolalmaydu. Ijtima'iy teshkilatlarning, puqralarning hoquqini depsende qilishqa, tinchliq bilen öktichilik qiliwatqan zatlarni térrorchi dep qarilaydighan'gha seweb bolalmaydu” dédi. U yene eskertip “Bundaq qilish adaletsizlik bolupla qalmay, belki u térrorluqqa yéshil chiragh yéqip bergenlik bolidu. Tinchliq bilen özgirishning yolliri itiwétilgende, zorawanliq we radikalliqning yoli échilidu” dédi.

Jon kérriy yuqirida tilgha alghan mesile del kishilik hoquq organliri xitayni agahlandurup kéliwatqan bir mesilidur. Ular, xitay hökümitining térrorluqqa zerbe bérish nami astida yürgüzüwatqan heriketlirining Uyghur élide muqimsizliq we zorawan heriketlerning küchiyip kétishidiki asasiy seweb dep körsetmekte. Amérika dölet ishliri ministirliqining bu yilliq doklatidimu bu nuqta eskertilgen. Uningda “Da'iriler 2014 - yili ichide Uyghur aptonom rayonida dawamliq basturush siyasiti yolgha qoyup, Uyghur ahalisini zerbe bérish nishani qilghan. Da'irilerning “3 Xil küchler” ge zerbe bérish nami astida shexs we guruhlarni nishan qilip élip barghan bezi axturush, tutqun qilish we jazalash heriketliri emeliyette siyasiy, diniy köz qarishini tinch yollar bilen ipadiligen shexs we guruhlargha qaritilghan. Xitay hökümiti térrorluqqa qarshi küreshni emeliyette öz köz qarishini tinch yollar bilen ipadiligen Uyghur siyasiy öktichilirini, musteqil diniy zatlarni dawamliq basturushqa ishletken” dep bayan qilin'ghan. Uningda yene 2009 - yilidiki ürümchi weqesidin kéyin türmige élin'ghan barliq tor bashqurghuchiliri, tor yazghuchiliri we shuningdek bashqa siyasiy jinayetchilerning isimliri bir - birlep tilgha élin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.