Вакаләтсиз милләт вә хәлқләр тәшкилати б д т ға сунған доклатида уйғур аяллириниң системилиқ кәмситишкә учраватқанлиқини билдүргән

Мухбиримиз әркин
2014-10-29
Share
jenwe-yighin-rabiye-ayallar.jpg B d t kishilik hoquq kéngishining 20‏-öktebir bashlan’ghan 59‏-nöwetlik yighini
RFA

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилати б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң аялларни кәмситишкә қарши туруш комитетиға сунған доклатида, уйғур вә тибәт аяллириниң диний етиқад, гражданлиқ һоқуқи, ишқа орунлишиш, давалиниш, никаһ, әмгәк, пиланлиқ туғут, маарип қатарлиқ җәһәтләрдә системилиқ кәмситишкә учраватқанлиқини қәйт қилған.

Доклатта, уйғур аяллириға қаритилған диний етиқад җәһәттики кәмситиш һәққидә тохтилип, "шинҗаң даирилири қаттиқ диний контроллуқни йолға қоюп, сақал, һиҗабқа охшаш исламий қияпәт вә исламий кийим-кечәк әнәнилирини чәкләп кәлди. Қанунда аялларниң чүмбәл тақиши яки әнәниви диний кийимләрни кийиши чәкләнмигән болсиму, бирақ чүмбәл артқан, әнәниви диний кийимләрни кийгән уйғур аяллар кәмситишкә учриди. Даириләрниң өй игилирини һиҗаблиқ аялларға өй иҗарә бәрмәсликкә қистиши, һиҗаблиқ аялларниң шу сәвәблик иҗарә алған өйлирини бошитип беришкә мәҗбур болуши буниң бир мисали" дәп тәкитлигән.

Доклатта, хитай даирилириниң һиҗабни диний әсәбийликниң символи, дәп қарап, һиҗаблиқ уйғур аяллирини давамлиқ кәмситкәнлики, униң 2013‏-йили 11‏-айдин башлап "гүзәллик программиси" ни йолға қоюп, уйғур аяллирини һиҗабни ташлап, һөсни вә чечини ечиветишкә, уларниң әнәнини ташлап, "заманивилиқ" ни қобул қилишқа мәҗбурланғанлиқини тәкитлигән.

Бу доклат б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 20‏-өктәбир башланған 59‏-нөвәтлик йиғини мунасивити билән тәйярланған болуп, у б д т ниң аялларға қаритилған кәмситишкә хатимә бериш комитетиға сунулған. Аялларға қаритилған һәр хил кәмситишкә хатимә бериш мәсилиси икки һәптилик бу йиғинниң нуқтилиқ темиси болуп, хитай бу җәһәттики қәрәллик әһвали музакирә қилинған дөләтләрниң бири иди. Д у қ рәиси рабийә қадир ханим йеқинда җәнвәгә шу мунасивәт билән барған.

Д у қ ниң баш катипи нурмәмәт мусабайниң көрситишичә, бу доклатта уйғур аяллириниң һазирқи реаллиқи йорутуп берилгән. У, уйғур аяллар дуч келиватқан мәсилиләргә дуня җиддий көңүл бөлүшкә тегишлик зөрүр бир мәсилә болуп қалғанлиқини билдүрди.

Нурмәмәт мусабай мундақ деди: һазир шәрқий түркистандики уйғур аяллириниң ханивәйран қилиниши, инсан һәқлириниң дәпсәндә қилинишиниң дуняда мисли йоқ. Бу дуняниң чоқум диққитини тартидиған дәриҗидә еғир. Башқа дөләтләрдә бундақ иш йоқ. Әгәр сунған тәклип ичидики һәр бир сөзни башқа дөләтләрдики аялларға селиштурғанда асман-земин пәрқ қилиду. Уйғур аяллири хитайдики хитай болмиған башқа милләтләргә селиштурғандиму еғир дәриҗидә кәмситишкә учраватиду. Бу хәлқара җәмийәтниң чоқум җиддий көңүл бөлүшигә тегишлик бир мәсилә.

Нурмуһәммәт мусабайниң көрситишичә, уйғур аяллар дуч келиватқан кәмситиш уйғур җәмийитиниң сағлам тәрәққиятиға еғир тосқунлуқ қилиду.

У мундақ деди: әмди у хитайниң бизниң мәмликитимиздә йүргүзүватқан сиясити болупму бизниң ханим-қизлиримизға елип бериватқан сиясити билән бизниң уйғур җәмийитини кәлгүсидә сағлам бир җәмийәт болиду, дейишкә болмайду. Чүнки, аяллиримизниң иппәт-номуси, мәдәнийити, өрп-адити һәммисини аяғ асти қиливатса, пиланлиқ туғут, дәп уларниң әвлад көрүши вә уларниң саламәтликигә зиян селиватса, уларни тәрбийиләш, тәрбийилиништин мәһрум қилип, 15-20 яшлиқ қизлиримизни ичкиригә апирип мәҗбури әмгәккә селип, завутларға мәҗбури қулдәк ишлитиватса, уйғур җәмийитиниң келәчикидин қандақму үмид бар, дейишкә болиду? әгәр хитайниң мушу сиясити давамлашса. Уйғурлиримиз пүтүн күчи билән тиришиватқан болсиму, лекин аҗизлиқ қиливатиду. Шуңа, ханим-қизлиримизниң әһвали хәлқара җәмийәтниң вә б д т җиддий ярдәм беришигә еһтияҗлиқ болуп қалди.

Нурмәмәт мусабайниң қаришичә, вакаләтсиз милләт вә хәлқләр тәшкилати тәйярлап б д т ға сунған бу доклат, уйғур аяллириниң әһвалини дәрһал өзгәртмисиму, бирақ у хәлқараниң диққитини уйғур аяллириға қозғаш нуқтисидин интайин яхши бир башлиниш.

У мундақ деди: әмди у б д т ға бир қетимлиқ доклат сунуш билән хитай оңшилип кәтмәйду. Хитай алдайду, б д т ни вә тәкшүрүш өмәклирини ундақ қилдуқ, мундақ қилдуқ, ундақ қиливатимиз дәп, бәзи бир ялған санлиқ мәлуматларни көрситип, уйғурларниң әһвалини яхши қилип көрситип, б д т ниң көзини бояйду. Әммә, бу хил пикир вә доклатларни һәр йили қайси вақитта болсун тохтимай давамлиқ йоллап турсақ, хәлқара униңға биваситә арилашмисиму, улардин тохтимай соал сорап турған тәқдирдә, хитай бу ишни давамлиқ яман тәрәпкә елип беришни бир аз болсиму астилитиши мумкин. Бәлким өзгәртишиму мумкин. Бирақ бу бир қетимлиқ доклат билән пүтүнләй өзгирип кәтмәйду.

Вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң доклатида, хитай адәм бедикчиликигә қарши һөкүмәт органлириниң, иҗтимаий тәшкилат вә башқа алақидар органларниң аяллар -балиларни елип-сетишқа қарши һәмкарлиқ механизми қурған болсиму, бирақ буниң аз санлиқ милләтләр болупму уйғур һәм тибәт аяллириға кәлгәндә ишқа яримиғанлиқини билдүргән. Буниң билән уйғур вә тибәтләр адәм бедикчиликиниң асаслиқ қурбаниға айлинип қалғанлиқини илгири сүргән.

Доклатта көрситишичә, хитай һөкүмити 2011‏-йили өзиниң аялларни кәмситишкә қарши туруш низамиға түзүш киргүзүп, адәм бедикчилик қилмишиниң уқум даирисини кеңәйткән. Низамнамидә, бедикчилик қилмиши аялларни мәҗбури паһишәликкә селиш билән чәклинип қалмайдиғанлиқи оттуриға қоюлуп, бедикчиликниң башқа түрлирини вә шундақла мәҗбури әмгәккә селиш қилмишини җинайәт, дәп бекиткән болсиму, лекин мәҗбури әмгәк, дегән бу уқумға ениқ чүшәнчә бәрмигән.

Доклатта йәнә, шәрқий түркистан йәрлик даирилириниң яш уйғур ханим-қизлирини уларниң ирадисигә хилап һалда хитайниң шәрқидики шәһәрләргә йөткәп апирип, әрзан баһалиқ әмгәк күчи қатарида давамлиқ мәҗбури әмгәккә селиватқанлиқини тәкитләп, бу һәрикәтниң адәм бедикчилик қилмиши, дәп қарилиши керәкликини оттуриға қойған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт