Uyghur mesilisi b d t da keskin munazire qozghidi

Muxbirimiz erkin
2018-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikining b d t diki bash elchisining yardemchisi kelliy kuréy(otturida) xitay wekilining sözige shiddetlik inkas qayturmaqta. 2018-Yili 21-aprél.
Amérikining b d t diki bash elchisining yardemchisi kelliy kuréy(otturida) xitay wekilining sözige shiddetlik inkas qayturmaqta. 2018-Yili 21-aprél.
un.org

21‏-Aprél küni Uyghur mesilisi b d t da xitay we uni qollaydighan döletler bilen amérika bashchiliqidiki gherb döletliri otturisidiki keskin munazirige seweb boldi. Munazire b d t ijtima'iy-iqtisadi kéngishi ammiwi teshkilatlar komitétining 17‏-nöwetlik yighini ammiwi teshkilatlarning b d t diki orni we roligha da'ir bezi qararlarni munazirige qoyghanda yüz bergen.

Yighinda xitay wekili gérmaniye "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ning b d t diki közetküchilik salahiyitini bikar qilishni, d u q re'isi dolqun eysaning b d t yighinlirigha qatnishishini chekleshni telep qilip, uni "Térrorluq" bilen eyibligen.

Xitayning telipini pakistan, iran, kuba, rusiye qatarliq döletler qollighan bolsimu, lékin amérika, yawropa ittipaqi, gérmaniye, en'gliye, qatarliq döletler qarshi chiqqan. Isra'iliye wekili amérikining pikirini qollaydighanliqini bildürgen. Yighinda bolupmu amérika wekili xitay wekilining sözige shiddetlik inkas qayturup, xitayning Uyghur pa'aliyetchilirini héchqandaq delilsiz eyiblep kelgenlikini tenqidligen. Bu sözlerni amérikining b d t diki bash elchisining yardemchisi kelliy kuréy xitay wekilining sözige reddiye bergende qilidu. U, xitay dolqun eysani térrorluq bilen eyiblep kelgen bolsimu, lékin uning hazirgha héchqandaq bir delil körsitip baqmighanliqini eskertip: "Bügün nahayiti köngülsiz we kishini ümidsizlendüridighan bir kün boldi. Chünki, bu komitéttiki özini islamning himayichisi, dep qarawatqan bezi eza döletler bügün xitay wekillirining islam wehimisige yantayaq boldi. Bu, xitayda tutamgha chiqqudek héchqandaq delil körsetmey turup térrorluq bahaniside jazaliniwatqan az sanliq milletlerning diniy we kishilik hoquqini qoghlishiwatqan shexslerning tirishchanliqini tosqunluqqa uchratmaqta. Men ammiwi teshkilatlar komitétining qararidin bir sözni neqil almaqchi. Uningda tutamgha chiqqudek delil telep qilin'ghan. Bu mezkur komitétining qa'ide-tüzümining bir prinsipi".

Keliy kuréy sözide yene xitayning dolqun eysani uzun yillardin béri eyiblep kelgen bolsimu, lékin uning hazirgha qeder bu eyibleshlirini ispatlaydighan héchqandaq delil körsitip barmighanliqini bildürgen.

Keliy kuréy mundaq deydu: "Biz buyerde xitay hökümitining bu shexs we uning teshkilati -dunya Uyghur qurultiyi heqqidiki eyibleshlirini nechche yillardin béri anglap kelduq. Uning bu heqtiki mektubidimu bu eyibler bar. Biz ulardin tutamgha chiqqudek bir delil telep qilghan bolsaqmu, biraq ular özining eyiblishini ispatlaydighan héchqandaq bir uchur bilen teminlep baqmidi. Amérika dolqun eysa ependige uning gérman girazhdani ikenliki, ipadisi we héchqandaq jinayi xatirisi yoqluqigha qarap uninggha 10 yilliq wiza berdi. Amérika emeldarliri dolqun eysa bilen qerellik uchriship turidu. Eger u we uning teshkilati xitay hökümiti éytqandek nurghun térrorluq weqelirige jawabkar bir térrorchi bolsa, bu zaldiki herqandaq bir kishi bizning amérika armiyesidiki qiz-yigitlirimizning süriye aldinqi sépide da'ish we jihadi ashqunlargha qarshi urushiwatqanliqigha semimiy ishenmemdu. Eger bu shexs shundaq adem bolsa bizni uni teklip qilip, bu dölette uning erkin yürüshige yol qoyidu, dep oylamdu? bu ademni resimi ani tapqanliq".

Xitay wekili düshenbe künki yighinda dolqun eysaning xitayda yüz bergen bir qatar partlitish, görüge élish, öltürüsh weqelirige mes'ul ikenlikini ilgiri sürgen. U: "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti térrorchi dolqunni b d t ning yéqinda ötküzülgen yerlik milletler yighinini öz ichige alghan bir qatar yighinlirigha qatnashturdi. Dolqun xitay hökümiti teripidin 2003‏-yili térrorchi, dep békitilgen shexs. U térrorluq heriketlerni teshkilleshke we pilanlashqa qatnashqan shundaqla térrorchilarni qutquzush, pul bilen teminleshni pilanlashqa ishtirak qilghan" dep tekitligen.

Bu Uyghur mesilisining tunji qétim b d t keskin munazirige seweb bolushidur. Xitay d u q rehbirining b d t yighinlirigha qtanishishigha izchil kashila peyda qilip kelgen. U dolqun eysaning 2017‏-yili 4‏-ayda b d t ijtima'iy -iqtisadi kéngishining yerlik milletler heqqidiki yighinigha qatnishishigha tosqunluq qilghan. Bu yil 4‏-ayda uning mezkur yighin'gha qatnishishigha yene tosqunluq qilghan bolsimu, lékin bu qétim dolqun eysa amérika, gérmaniye qatarliq döletlerning yardimi bilen yighinning axirigha qatnashqan idi.

Biraq keliy kuréy b d t diki sözide bu yerdiki mesilining noqul "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ning mesilisi emeslikini tekitligen. U, bu yerdiki mesilining Uyghur rayonidiki lagérlar ikenlikini, chünki bu yighiwélish lagérlirigha yüz minglighan Uyghurning qamalghanliqini tekitligen. Bu amérika wekilining tunji qétim b d t da Uyghur rayonidiki lagérlar mesilisini tilgha élishi we bu lagérlarni "Yighiwélish lagéri" dep teriplishidur.

U sözide "Washin'gton pochtsi géziti", birleshme agéntliqining yéqinda élan qilghan Uyghur rayonidiki lagérlar heqqidiki bash maqalisi we xewirini neqil keltürüp mundaq deydu: "Bu lagérlarda yétip chiqqan sabiq mehbuslar washin'gton pochtisi géziti we birleshme agéntliqining ziyaritini qobul qilip, özlirining Uyghur medeniyitini qalaq, dep eyibleshke, musulmanliqtin waz kéchishke, uzun kiyim kiygenliki, namaz oqighanliqi, balilirigha qur'anni ögetkenliki, balilirining ismini imamgha qoydurghanliqi üchün kechürüm sorashqa mejburlan'ghanliqini bildürdi. Xitay tor béketliridiki nurghun melumatlardin hökümetning xitay shirketlirini bu yighiwélish lagérlirining, yeni bu terbiyelesh lagérlirining qurulushigha qatnishishqa chaqirghanliqi, xitay hökümitining bu lagérlarda birqanche yüz mingdin bir milyon'ghiche bolghan Uyghurni terbiyelewatqanliqi dokuméntlashturuldi. Mana bu bügünki mesilining négizi. Biz néme üstide sözlishiwatqanliqimizni arilashturup qoymayli. Bu yerdiki mesile tehdit astidiki xelqler jem'iyiti we uning b d t gha qoshuwatqan töhpisi emes. B u yerdiki mesile xitayda awazi boghulghan bir xelqning heq -hoquqini qoghdashqa urun'ghan shexslerge tosqunluq qilishqa yol qoyush mesilisidur".

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ziyaritimizni qobul qilip, özining "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ge eza ikenlikini, lékin xitayning mezkur teshkilatni naheq eyiblewatqanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Tehdit astidiki xelqler teshkilatining b d t diki közetküchilik salahiyitini muzakire qilish mesilisi bizge chétishliq bolup qaldi. Chünki, bu yighinlargha mushu teshkilatning namida qatniship kelgen. Chünki men bu teshkilatning ezasi. Lékin dunya Uyghur qurultiyining re'isi bu teshkilatlarni suyi'istémal qiliwatidu, dep hujum qiliwatidu."

Dolqun eysaning ilgiri sürüshiche, xitay b d t da guruh uyushturup, d b t ning kishilik hoquq méxanizmini suyi'istémal qilmaqta iken. U mundaq deydu: "Bu yerde adaletsizlik mewjut. Chünki, b d t gha eza 180-190 dek dölet bar, buning ichide kishilik hoquq xatirisi nachar bolghan xitaygha hemtawaq nurghun döletler bar. . . . Démek b d t kishilik hoquq xatirisi nachar bolghan mustebit döletler öz ara hemkarlishiwélip, terepsiz kishilik hoquq pa'aliyiti bilen shughullinidighan teshkilatlarni chekleydighan ehwallar mewjut, bumu shuning misalining biri".

B d t ijtima'iy -iqtisadi kéngishi ammiwi teshkilatlar komitéti düshenbe küni "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ni közetküchilik salahiyitini muzakire qilishni qobul qilip, mezkur teshkilatning jüme kün'giche mezkur organ'gha yazma chüshenche bérishini telep qilghan. Eger mezkur komitét jüme küni qarar qobul qilsa, mezkur teshkilatning kö'üzetküchilik salahiyiti bu yil 7‏-ayda eza döletlerning awaz bérishige sunulidiken. Biz seyshenbe küni "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ni ziyaret qilishni telep qilghan bolsaqmu, lékin bu teshkilat hazirche pikiri bildürüshni ret qildi.

Toluq bet