Kishilik hoquq teshkilatliri xitayning b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolushigha qarshi chiqti

Muxbirimiz irade
2016-10-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümiti "Kishilik hoquqni yaxshilashqa dawanliq orun bar" dewatqan mezgilde, bir xitay dewagerning sot mehkimisining aldidin saqchilar teripidin qoghliniwatqan körünüsh. 2012-Yili 22-féwral, shangxey.
Xitay hökümiti "Kishilik hoquqni yaxshilashqa dawanliq orun bar" dewatqan mezgilde, bir xitay dewagerning sot mehkimisining aldidin saqchilar teripidin qoghliniwatqan körünüsh. 2012-Yili 22-féwral, shangxey.
AFP

28-Öktebir küni b d t kishilik hoquq kéngishi yéngi eza döletlerni saylap chiqidu. Xitay buninggha özini namzat körsitiwatqan döletlerning biri bolup, xelq'aradiki kishilik hoquq organliri buninggha qattiq qarshi chiqmaqta. Ular xitay eger iqtisadiy küchini ishlitip turup bu kéngeshke eza bolup kirse, dunya démokratiyisining yenimu keynige chékinidighanliqini eskertti.

B d t kishilik hoquq kéngishining saylimi aldida, kishilik hoquq teshkilatliri bayanat élan qilip, xitayning bu kéngeshke eza bolup saylinishigha qet'iy qarshi turidighanliqini bildürdi, ular shundaqla b d t gha eza döletlerni xitayning qaytidin ezaliqqa saylinip qélishini tosushqa chaqirdi.

B d t kishilik hoquq kéngishining saylimi üch yilda bir ötküzülidighan bolup, uninggha b d t gha eza 193 dölet ichidin 47 dölet saylinip chiqidu. Bu eza döletler üch yilliq wezipe jeryanida kishilik hoquq we démokratiyini ilgiri sürüsh üchün xizmet qilidu. Xitay 2013-yili noyabirdiki saylamda 193 awazning 176 sini utup, ezaliqqa saylan'ghan idi. Biraq, kishilik hoquq organliri xitayning saylamda awaz élip, bu kéngeshke qaytidin eza bolup kérishi intayin bimenilik we zor xataliq, dep qaraydu. Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofi richardson xanim bu heqte mundaq dédi: "Biz xitay kishilik hoquq kéngishide bolmasliqi kérek, dep qaraymiz. Bu jehettiki meydanimiz intayin éniq. Biz xitay bilen birlikte yene rusiye we se'udi erebistanning ezaliqighimu oxshash qarshi. Bu döletlerning kishilik hoquq xatirisini nezerde tutqanda yuqiridiki döletler bu orunda olturmasliqi kérek."

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bu heqte seyshenbe küni mexsus bayanat élan qilghan bolup, ular bayanatida "Shi jinping hakimiyitining kishilik hoquqqa qilghan depsendichiliki 1989-yilidiki tyen'enmén weqesidin buyan körülgen eng éghir depsendichilik bolup hésablinidu. Xitay hökümiti b d t ning kishilik hoquqqa mes'ul tarmaqliri bilen alaqe qilmaqchi bolghan pa'aliyetchilerni tehdit qilip, ularni jazalimaqta. B d t ning tekshürgüchiliri we doklat teyyarlighuchilirining xizmitige tosalghu peyda qilmaqta yaki ularni saxta uchurlar bilen teminlimekte. Ular kishilik hoquqning uniwérsalliqidin ibaret bu idiyigimu qarshi chiqmaqta" dep eskertken.

Melum bolushiche, hazirqi kishilik hoquq kéngishi 2006-yili esli mewjut bolghan b d t kishilik hoquq komitétigha özgertish kirgüzülüp qurulghan organ bolup, uni özgertip qurushtiki meqset del xitaygha oxshash kishilik hoquq xatirisi nachar döletlerning monopulliqini azaytishni we shundaqla xelq'ara kishilik hoquq organliriningmu bu kéngeshke qatnishishigha shara'it yaritish iken. Biraq, dunya Uyghur qurultiyi bash katipi dolqun eysa ependi bu sistéminingmu xitayni tosup qélishta muweppeqiyet qazinalmighanliqini, xitayning bu organ'gha eza bolush arqiliq kishilik hoquq xizmetlirige eksiche tosqunluq qiliwatqanliqini éytti.

Sofi richardson xanim xitaygha oxshash döletlerning eza bolup kirelishige kishilik hoquq kéngishining awazgha qoyush sistémisidiki yochuq sewebchi, deydu. U mundaq dédi: "Menche emeliy mesile, b d t kishilik hoquq kéngishining saylam élip bérish sheklide. Yeni kéngesh ezaliqigha özini namzat körsetken bashqa dölet bolmighan teqdirde namzat körsetken döletlerla tallinidu. Shunga bundaq bir weziyette amérikigha oxshash démokratik döletler xitaygha awaz bermesliki kérek. Chünki uning özini körsetkenliki döletke awaz bérish mejburiyiti yoq. Emma, eger b d t kishilik hoquq kéngishi eza tallash sistémisini pütünley özgertip, xitaygha oxshash kishilik hoquq xatirisi nachar döletlerning ezaliqini chekleydighan shertlerni qoshsa, u halda buning ünümi elwette yuqiri bolidu."

Tyen'enmén oqughuchilar herikitining yétekchiliridin biri, puqralar küchi teshkilatining bashliqi yang jyenli ependi "Washin'gton pochtisi géziti" de "Xitayning b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolup kirishige qarshi turayli" témisida bir parche maqale élan qilish arqiliq herqaysi döletlerni xitayning iqtisadiy küchige bash egmeslikke chaqirdi. U shi jinping hakimiyiti kishilik hoquq kéngishining ezasi bolup turghan ötken üch yil mabeynide minglighan kishilik hoquq depsendichilikini emeliyleshtürgenlikini, yeni Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qamaqqa alghanliqini, tibet pa'aliyetchi ténzin délekning türmide qéyin-qistaqtin ölgenlikini, 320 din oshuq xitay kishilik hoquq adwokatining tutqun qilghanliqini, xristi'anlar, Uyghurlar, tibetler, mongghullar we falun'gung muritlirigha bésim siyasitini ashurghanliqini bayan qilghan.

Dolqun eysa ependi sözide b d t gha eza herqaysi döletlerni emdi bu xataliqqa qayta chüshmey, xitayning mezkur kéngeshke eza bolup kirishige qet'iy yol qoymasliqqa chaqirdi.

Yang jyenli ependimu maqaliside, xitay hökümitining kishilik hoquq kéngishige eza bolup kirishtin awwal özining kishilik hoquq xatirisini yaxshilash heqqide nurghun wedilerni bergenlikini, emdi xitay hökümitining saxta wedilirige ishinishke bolmaydighanliqini eskertip, xitayni kishilik hoquq kéngishige eza qilip qoyush xuddi "Tülkini toxu katikige qaritip qoyghandekla ish" dégen.

Toluq bet