Уйғурлар һәққидә б д т да болған талаш-тартишлар герман таратқулиридин орун алди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2018-06-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америкиниң б д т дики баш әлчисиниң ярдәмчиси кәллий курей(оттурида) хитай вәкилиниң сөзигә шиддәтлик инкас қайтурмақта. 2018-Йили 21-апрел.
Америкиниң б д т дики баш әлчисиниң ярдәмчиси кәллий курей(оттурида) хитай вәкилиниң сөзигә шиддәтлик инкас қайтурмақта. 2018-Йили 21-апрел.
Photo: RFA

21-Май б д т да уйғурлар һәққидә болуп өткән талаш-тартишлар германийәдә чиқидиған «франкфурт мәҗмуәси гезити» дин орун алди.

2-Июн күни германийәдә чиқидиған «франкфурт мәҗмуәси гезити» алдинқи һәптә б д т да болуп өткән ғәрб демократик әллири билән хитай оттурисидики талаш-тартишни асасий мәзмун қилған «хитайниң йеңи сиясий ишәнчи» намлиқ баш мақалә елан қилди.

Мақалида долқун әйсаниң тәқдиригә көңүл бөлүнгән болуп, долқун әйсаниң һазир баш штаби мюнхен шәһиридики дуня уйғур қурултийиниң рәиси икәнлики, 2006-йили германийә пуқралиқиға өткәнлики, хитайниң узун йиллардин буян явропа иттипақиға әза дөләтләрдин уни қолға елишни тәләп қилғанлиқи алаһидә тилға елинған. Мақалидә йәнә долқун әйса үстидин чиқирилған хәлқара сақчидики қизилбашлиқ тутуш буйруқиниң 20 йил давамлишип, ахири бу йил 2-айда әмәлдин қалдурулғанлиқи, хитай долқун әйсани тутуш мәқситигә йетәлмигәндин кейин өзиниң б д т да күнсери күчийиватқан тәсиридин пайдилинип, русийә билән бирликтә кишилик һоқуқ мәсилилиригә арилишиватқанлиқи баян қилинған.

Мақалида мундақ дейилгән: «хитай тәрәп ‹тәһдит астидики хәлқләр тәшкилати' ниң б д т дики мәслиһәтчилик салаһийитини бикар қилишни тәләп қилди. Долқун әйсаму мәзкур тәшкилатниң әзаси иди. Бу йиғинда түзүлгән сәп рошән иди: бир тәрәптә германийә, явропа иттипақи вә америка. Йәнә бир тәрәптә хитай, русийә, иран, куба вә пакистан. Икки тәрәп кәскин муназирә қилишти. Бүгүн кишини пәришан қилидиған вә үмидсизләндүридиған бир күн болди, б д т йеңи бир төвән нуқтиға чүшүп қалди дегәндәк ибариләрму тилға елинди.»

Мақалида йәнә хитайниң «германийә вә америкини хитайға нисбәтән террор тәһдити болған бир кишини кишилик һоқуқниң қоғдиғучиси» дәп қараватқанлиқи, бу хил тәшвиқат гәрчә хитайниң һөкүмәт таратқулирида даим тилға елинип кәлгән болсиму, лекин хәлқара сәһнидә тунҗи қетим көзгә челиққанлиқи, хитайниң дипломатийә сәһнисидә өзигә ишәнч қилишқа башлиғанлиқи шәрһийләнгән.

Дәрвәқә, 21-май б д т иҗтимаий-иқтисадий кеңишиниң 17-нөвәтлик һөкүмәтсиз тәшкилатлар йиғинида хитай тәрәп билән ғәрб әллири оттурисида кәскин талаш-тартишлар болуп өткән. Хитай тәрәп долқун әйсани «илгири террорлуқ һәрикәтлири билән шуғулланған, хитайни парчилап шәрқий түркистан дөлити қуруш мәқсити болған, хитайниң земин пүтүнлүкигә тәһдит шәкилләндүридиған шәхс» дегәндәк ибариләр билән әйиблигән. Хитай вәкили йиғинда мундақ дегән: «мәзкур шәхс вә униң тәшкилатиниң террорлуқ һәрикәтлиригә қатнишипла қалмай, бәлки йәнә террорлуқ һәрикәтлирини қоллайдиғанлиқиға аит испатларму бар. Улар узундин бери әза дөләтләрниң земин пүтүнлүки вә игилик һоқуқиға тәһдит пәйда қилидиған вә бузғунчилиқ қилидиған һәрикәтләр билән шуғуллинип кәлмәктә. У җуңгодин айрилиштин бурун нурғун җинайәтләрни өткүзгән, униң нурғун террорлуқ һәрикәтләр билән алақиси бар. Әгәр у германийә пуқраси болса яки униңда германийә паспорти болса, бу униң бихәтәр шәхс икәнликини билдүрмәйду. Бәзи шәхсләр америка яки германийәгә тәһдит шәкилләндүрмәслики мумкин, әмма бу мәзкур шәхсниң террорчи әмәсликидин дерәк бәрмәйду. Чүнки бу шәхс җуңго яки башқа дөләтләргә тәһдит шәкилләндүриду. Шуңа биздә терорчиға қарши ортақ өлчәм болуши керәк.»

Хитай һөкүмитиниң вәкили б д т дики йиғинда йәнә германийә вә америкини «террорлуқ мәсилисидә қош өлчәм қоллиниватиду» дәп әйибләп, «бу шәхс өзиниң иҗтимаий таратқу бетидә һәмишә җуңгоға қарши ‹җиһат' ни тәрғиб қилиду. Биз бу пакитларни униң иҗтимаий таратқу бетидин тапалаймиз. Биз америка вә германийә вәкиллириниң ‹қош өлчәм' қоллиништин сақлинишини үмид қилимиз. Биз силәрниң бу шәхс һәққидики баянлиримизниң тоғра-хаталиқини биз көрсәткән пакитлар бойичә әстайидил баһалап чиқишиңларни үмид қилимиз,» дегән. Хитай вәкили йәнә долқун әйса үстидин қалдурулған хәлқара сақчи тәшкилатиниң тутуш буйруқи мәсилиси һәққидә тохтилип: «бизниң билишимизчә, бу қизил башлиқ тутуш буйруқини бикар қилиш пүтүнләй хәлқара сақчи тәшкилатиниң германийәлик баш катипи вә америкилиқ қанун ишлири бөлүми директориниң қилмишидин ибарәт. Улар бундақ қилишта һечқачан әза дөләт болған җуңго билән мәслиһәтләшмигән. Шуңа бу пүтүнләй тәртипкә хилап болған, мәлум мәқсәт йошурунған қилмиштин ибарәттур,» дегән. Бу мәсилә «хитайниң йеңи сиясий ишәнчи» намлиқ баш мақалидиму тилға елинған.

Мәлум болушичә, 30-май күни хитай тәрәп ғәрб демократик әллириниң қарши туруши, мутләқ көп қисим авазниң рәт қилиши билән «‹тәһдит астидики хәлқләр тәшкилати' ниң б д т дики мәслиһәтчилик салаһийитини бикар қилиш» үчүн б д т ға сунған нотисини қайтурувалған.

Д у қ ниң рәиси долқун әйса бу һәқтә тохталғанда у д у қ ниң б д т да хитай үстидин ғәлибә қазанғанлиқини тилға алди.

Хәтәр астидики хәлқләр тәшкилатиниң директори улрих делиюс әпәнди бу һәқтики соалимизға бәргән язма җавабида бу ғәлибидин мәмнун болғанлиқини изһар қилди. У мундақ дәйду: «бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики мәслиһәтчилик орнимизни ишәнчкә ериштүрәлигәнликимиздин көп мәмнунмиз. Хитай тәрәп паалийәтлиримизни йеқиндин көзитидиғанлиқини билдүрди. Буниңдин шуниси мәлумки, бу дектатур һакимийәтләрниң б д т дики тәсириниң артип беришиниң бир бишаритидур. Мустәбит күчләрниң кишилик һәқ-һоқуқларға болған таҗавузи кишилик һоқуқ органлирини б д т дики орнидин мәһрум қалдуруш дәриҗисигә қәдәр йүксәлмәктә. Б д т ниң ишәнчидин айрилмаслиқ үчүн бизниң хәлқаралиқ бир бәс-муназиригә җиддий еһтияҗимиз бар.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт