Д у қ хитайниң б д т да уйғур районидики ирқий кәмситиш сиясәтлиригә җаваб беришни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2018-07-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Бир уйғур өсмүрниң кочидики хитай қораллиқ армийәсиниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүши. 2009-Йили 16-июл, үрүмчи.
Бир уйғур өсмүрниң кочидики хитай қораллиқ армийәсиниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүши. 2009-Йили 16-июл, үрүмчи.
AP Photo/Elizabeth Dalziel

Б д т ирқий кәмситишни түгитиш комитетиниң 96‏-нөвәтлик йиғини бу йил 6‏-авғуст җәнвәдә башлиниду.

Йиғинда хитайниң ирқий кәмситишни түгитиш әһдинамисини иҗра қилиш әһвали вә униңда сақлиниватқан мәсилиләр көрүп чиқилиду. Шу мунасивәт билән дуня уйғур қурултийи 17‏-июл ирқий кәмситишни түгитиш комитетиға 11 бәтлик доклат йоллап, хитайниң 2009‏-йилдин һазирға қәдәр болған арилиқтики аз кәм 10 йил җәрянида уйғурларға қаратқан ирқий кәмситиш сияситини әтраплиқ шәрһләп өткән һәм бәзи һалқилиқ соалларни оттуриға қоюп, хитай вәкилләр өмикиниң җаваб беришини тәләп қилған.

Д у қ бу қетимқи доклатида, уйғурлар хитай җинайи ишлар әдлийә системисиниң кәмситишигә учрап, тутқундики уйғурларниң қануни һоқуқи дәпсәндә қилиниватқанлиқи, террорлуққа қарши туруш қануниниң уйғурларға қаритилғанлиқи, диний етиқадиниң җинайәткә айландурулуп, пикир вә ипадә әркинликиниң боғулғанлиқи, хитай аманлиқ күчлириниң тинч уйғур намайишчилирини өлтүргәнлики, паспортлириниң тартивелинип, саяһәт қилиш, йөткилиш әркинликиниң чәкләнгәнлики тәкитләнгән.

Доклатта йәнә, хитайниң тәхминән бир милйондәк уйғурни қанунсиз тутқун қилип, уларға сиясий меңә ююш елип бериватқанлиқи, хитай һөкүмитиниң ишқа орунлишишта уйғурларға кәмситиш сиясити йүргүзүп, еғир ишсизлиқни кәлтүрүп чиқарғанлиқи, уйғур тили маарипини мәқсәтлик йоқитип, аталмиш «қош тиллиқ маарип» йолға қоюштәк кәмситиш сиясити йүргүзгәнлики, уйғурларниң саламәтлик әһвали начарлишип, лопнурдики атом синақлириниң уларда рак кесәлликлирини көпәйтивәткәнлики билдүрүлгән.

Дуня уйғур қурултийиниң б д т ишлириға мәсул хадими петир ирвиң пәйшәнбә күни мәзкур мәсилә һәққидики зияритимизни қобул қилип, «хитай бихәтәрлик аппаратлириниң хитайлар билән уйғурларға пәрқлиқ муамилә қилиши ирқий кәмситишниң типик мисали» дәп көрсәтти.

У мундақ дәйду: «бүгүн шәрқий түркистанда диктаторилиқ аппаратлириниң көпләп қурулғанлиқини, шәрқий түркистандики уйғур вә хитайлар бир йәргә бармақчи болса, уйғурларға кимлик тәкшүрүши елип берилидиғанлиқи вә бихәтәрлик тәкшүрүш машинисидин өтиши тәләп қилинидиғанлиқини, лекин хитай пуқралириға бундақ тәләп қоюлмайдиғанлиқи, уларниң тосалғусиз өтидиғанлиқини көрүватимиз. Бу наһайити ениқ кәмситиш. Мана бу шәрқий түркистанда йүз бериватқан ирқий кәмситишниң типик мисали».

Доклатта, хитай һөкүмитиниң уйғурларға ирқий кәмситиш елип бериватқанлиқиға даир конкрет вәқә, һадисә вә мисаллар оттуриға қоюлуп, хитай вәкиллириниң бу мәсилиләргә җаваб бериши тәләп қилинған. Мәсилән, уйғурларниң қанун алдидики баравәрлик һоқуқини кәмситиш мәсилиси һәққидә тохталғанда илһам тохтиниң делоси мисал кәлтүрүлүп, «илһам тохтиниңкидәк алаһидә делолардиму тутқунларниң адвокати билән учришиши нәччә ай чәклинип кәлди. Даириләр делони униң аилисигә хәвәр қилмаслиқ тоғрисидики бәлгилимини баһанә қилип, қолға елинған яки тутқун қилинған гумандарларни мәхпий тутуп кәлди. Бу из дерәксиз йоқитиветилгән яки гумандар нәзәрбәнд астида тутуп турулуватқанда өлүп кәткән делолардики еғир мәсилигә айланди» дейилгән.

Петер ирвиң ирқий кәмситиш комитетиниң йиғинида хитай вәкиллиридин конкрет соалларниң сорилишини үмид қилди. У: «биз наһайити конкрет соалларниң қоюлушини истәймиз. Мәсилән, ипадә әркинлики вә әдлийә һоқуқини оттуриға қойимиз. Авғусттики йиғинда ирқий кәмситишни түгитиш комитетиниң хитай вәкиллиригә конкрет соалларни соришини, мәсилән, илһам тохтиниң һазирқи саламәтлик әһвали қандақ, униң түрмидә йетиватқиниға нәччә йил болди, аилиси, адвокатиниң униң билән учришиши қийин болуватиду. Әгәр һөкүмәт уни бейҗиңға йөткәшкә рухсәт қилип, униң аилиси вә адвокати билән учришишиға қолайлиқ яритип берилишни, шуниң билән биргә униң 7 нәпәр оқуғучисиниң һазирқи әһвали дегәндәк соалларниң сорилишини үмид қилимиз. Бу оқуғучиларға өз вақтида 7 йилдин 11 йилғичә қамақ җазасиға һөкүм қилинған. Биз уларниң һазирқи әһвали вә уларға қандақ җинайәтләрниң артилғанлиқини билишни истәймиз» деди.

Б д т т дики алақидар органлар һазирға қәдәр хитайға тибәт вә уйғурлар һәққидә нурғун тәклип тәвсийәләрни бәргән. Лекин хитай һөкүмити бу тәклип- тәвсийәләрниң бәзилирини рәт қилип, бәзилирини иҗра қилмай кәлди. Америкидики йипәк йоли мәдәнийәт тәтқиқатчиси, доктор қаһар баратниң илгири сүрүшичә, б д т ниң хитайға бесим ишлитиш күчи наһайити чәклик икән.

Қаһар барат: «б д т һәрбий орган әмәс, униңға бесим ишлитәлмәйду. Б д т пәқәт келишим вә түзүмләр арисида хәлқара инсанлар бирликини қоғдашқа хизмәт қилиду. Лекин, хитай өз алдиға өзини өзгәртиш, қобул қилиш елип бармиса, униң билән маслашмиса сирттики дөләтләр буниңға тәсир көрситәлмәйду» деди.

Бирақ доктор қаһар барат б д т ниң тәсир күчи чәклик болсиму, лекин хитай униң билән давамлиқ маслашмаслиқ йолини тутса дуняда йетим қалидиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: «хитайниң икки таллаш йоли бар. Бири, йәнила бурунқидәк дуня аһалисини көзгә илмай өзиниң билгинини қилидиған шәхсийәтчи йолға меңиш яки болмиса өзини өзгәртиш. Лекин, һазирқи әһвалидин қариғанда хитайниң өзини өзгәртиш яки хәлқара өлчәмләргә әмәл қилиши аҗиз болғачқа хәлқарада йетим әһвалға чүшүп қеливатиду. Бу мәсилә пәқәт иқтисади саһәдила әмәс, хәлқарадики сиясәт, ирқ вә һәр түрлүк саһәләрдә униң тутқун сиясити һазирқи тәрәққиятқа уйғун әмәс. Шуңа йетим әһвалға қеливатқанлиқини һәммимиз көрүватимиз».

Дуня уйғур қурултийиниң доклатида йәнә уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң «диний ашқунлуқни түгитиш низами» мақуллап, нормал диний етиқад вә диний ипадиләрниң чәкләнгәнлики, абдукерим абдувәли, қәмбәр амбәр, әли ясин, әзиз әмәт, һөригүл насир, абдусәмәт қариһаҗи, мәмәһәт рәһим, мәмәт сидиқ вә башқилардәк нурғун кишиниң диний етиқади сәвәблик қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи әскәртилип, хитай вәкиллириниң «диний ашқунлуқ» сәвәблик қанчә уйғурниң тутқун қилинғанлиқи, уларниң немә, дәп әйибләнгәнлики, уларниң қандақ қануний қоғдашқа еришкәнлики, хитайда һазир қандақ диний ибадәт қанунлуқ һесаблинидиғанлиқи, қанчилик уйғур аилә пәрзәнтлириниң исмини өзгәрткәнлики. . . . . . . Қатарлиқ соалларға җаваб бериши тәләп қилинған.

Б д т хитайниң ирқий кәмситишни түгитиш җәһәттики әһвалини ахирқи қетим 2009‏-йили мәзкур комитетниң 75-нөвәтлик йиғинида көрүп чиқип, хитайға бәзи тәклип -тәвсийәләрни бәргән. Лекин, хитай өткән қетимқи йиғинда уйғурларға ирқий кәмситиш елип бериватқанлиқини рәт қилған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт