13-Awghust b d t ning irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush yighinidiki munaziriler

Muxbirimiz irade
2018-08-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élida terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini tamamen inkar qilip b d t da sözlewatqan xitay wekilliri. 2018-Yili 13-awghust.
Uyghur élida terbiyelesh lagérlirining mewjutluqini tamamen inkar qilip b d t da sözlewatqan xitay wekilliri. 2018-Yili 13-awghust.
webtv.un.org

13-Awghust küni b d t ning irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining yighin küntertipige asasen xitay wekiller ömiki 10-awghust jüme künidiki yighin jeryanida xitay wekiller ömikidin soralghan so'allargha jawab berdi. Xitay wekiller ömikining Uyghur élidiki lagérlarning mewjutluqi heqqidiki so'aligha jawab bérishke orunlashturulghan wekili xu lyenxé qolidiki jawab doklatini oqup ötti. U sözini mundaq bashlidi: "Bezi ezalar junggoning shinjang rayoni heqqidiki endishilirini otturigha qoydi. Men aldi bilen shinjangning weziyiti heqqide omumiy bir bayan bérip ötey. Shinjang Uyghur aptonom rayoni barliq milletlerning hoquqini hörmetlep we qoghdap kelmekte. Xitaydiki barliq az sanliq milletlerning erkinliki we hoquqliri qanun arqiliq qoghdalmaqta. Shinjangdiki Uyghur qatarliq milletler bashqa milletler bilen oxshash siyasiy, ijtima'iy hoquqlardin behrimen bolmaqta. . . Barliq milletler tinchliq ichide, diniy erkinliki kapaletke ige qilin'ghan halda yashimaqta. Uyghur élide xalighanche tutqun qilish, diniy erkinlikni cheklesh mewjut emes. Shinjangda héchqandaq insan hoquqi yoq, dégen söz pakitqa pütünley xilap. Shinjangda "Qayta terbiye merkizi" deydighan nerse mewjut emes.

Xitay wekil sözini yene dawam qilip "Bu yerde choqum tekitlep ötüshimiz kérekki, shinjang dégen térrorluqning qurbani. Shinjang Uyghur aptonom rayoni xelqning hayati we mal-mülkini térrorluqtin qoghdash üchün qanun'gha asasen zorawan térrorluqqa qarshi alahide heriketlerni élip bérip, bir qisim jinayetchilerni sotlidi we qanun boyiche qamaqqa aldi. Buning ichide jinayiti yénik bolghanlarni hökümet terbiyelinish, yol bashlash pursiti bilen teminlep, ularni kespiy jehettin terbiyelep xizmetke érishtüridighan we qanun jehettiki bilimler bilen teminleydighan terbiyeleshke orunlashturup, ularning tüzilishi we qaytidin jem'iyetke chiqishigha yardem qildi," dédi.

Xitay wekil sözi dawamida Uyghur élida dini erkinlikning kapaletke ige ikenlikini, xitayning térrorluqqa qarshi heriketlirining melum bir milletni nishan qilmighanliqini ilgiri sürüsh bilen birge rayonda yürgüzülüwatqan barliq yuqiri téxnikiliq nazaret sistémiliriningmu hemme xelqning menpe'etini yenimu yaxshi qoghdashni meqset qilghanliqini ilgiri sürdi. U sözide yene Uyghur élidiki "Üch xil küchler" ning rayonda éghir zorawan weqelerni peyda qilip, rayondiki xelqning hayati we bixeterlikige éghir tehdit salghanliqini we dawamliq séliwatqanliqini, xitay hökümitining bu küchlerge qarshi küresh qiliwatqanliqini we xitayning bir qanun döliti ikenlikini ilgiri sürdi.

Uning sözi ayaghlashqandin kéyin xitay wekiller ömiki terkibide kelgen shinjang tébbiy uniwérsitétining mudiri qeyser abdurehim isimlik bir Uyghurgha söz bérildi. Qeyser abdurehim sözini mundaq bashlidi "Hörmetlik yighin ehli, men bügün bu yerde shinjangning weziyiti toghruluq sözlesh pursitige érishkenlikimdin intayin xursen boldum. Shinjang dégen qedimdin tartip xitayning ayrilmas bir qismi. Shinjang dégen köp millet, köp xil din ortaq mewjut bolup kelgen bir zémin. Her millet xelqining ittipaqliqi bolmay turup, tereqqiyat bolmaydu. Yéqinqi yillardin buyan shinjangliqlarning turmushi her jehettin yaxshilandi."

Qeyser abdurehim yuqiridiki sözige misal bérip, Uyghur élida sayahetchilikning tereqqiy qilghanliqi, nurghun sayahetchilerning kelgenliki, herqaysi milletlerdin aliy mektep püttürgenler sanining yükselgenlikini, kishilerning uzun yashash reqimining ashqanliqi, doxturlar sani we doxturxanilardiki kariwat sanining ashqanliqi, mektepke bérish nisbitining 90 pirsentke yetkenlikige a'it bir munche san-sifirlarni oqup ötti.

U sözide yene "Bügünki shinjangda kishiler barliq hoquqlardin behrimen bolghan halda inaq-ittipaq yashimaqta. Men mushu yerdiki hemminglarni shinjanggha bérip heqiqiy shinjangni körüshke teklip qilimen," dédi.

Xitay wekiller ömiki terkibidiki tibet, xongkong we awmén qatarliq jaylardin kelgen wekillermu xuddi yuqiridikige oxshaydighan bir qatar sözlerni qilip, öz rayonlirida xelqlerning barliq hoquqlirining kapaletke ige ikenlikini ilgiri sürüshkendin kéyin, xitay wekiller ömikining bashliqi qalghan jawablarning bu yerde waqit israp qilmasliq üchün yazmiche doklat sheklide herqaysi organlargha bérilgenlikini éytip sözini ayaghlashturdi.

Xitay wekiller ömikining jüme küni soralghan so'allargha béridighan jawabi ayaghlashqandin kéyin irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining xadimliridin marugan ependi söz qildi. U xitay wekiller ömiki éghizche we yazmiche teyyarlighan bu doklatlarning intayin köplükini we uningdiki mesililerni muzakire qilish üchün yene eng az dégende 20 sa'et waqit kétidighanliqini, emma bu yerde héchkimning 20 sa'et waqti yoqlighini éytti. U xitay terep hepte axirida olturup teyyarlap chiqqan bunche köp doklatni teyyarlap chiqqanliqigha heyran qalghanliqini, emma bu doklatlarda nurghun so'allargha jawab yoqluqini, ispat yoqluqini éytti. U sözide "Men so'allirimni udulla dewérimen, buni qopalliq dep chüshinip qalmasliqinglarni ümid qilimen," dédi. U sözide xitaydiki milliy ayrimichiliqqa a'it soralghan so'allargha qarita xitay wekiller ömiki teyyarlighan jawablarda éniq istatéskiliq melumatlar, xitaydiki milletlerning ijtima'iy kapalet, ma'arip, olturaqlishish imkani, xizmet pursitige érishishi qatarliqlargha a'it éniq sanliq melumatlar, pakitlar yoq. Bizni éniq pakitlar bilen teminlisenglar bu bizning xitaydiki ré'alliqni yenimu obdan tonushimizgha paydiliq bolghan bolatti", dédi.

U sözide Uyghurlar we tibetlerge a'it qismida mundaq dédi: "Xitayning qanunlirida bölgünchilik uqumi éniq sherhlenmigen. Emeliyette u intayin keng da'iride qollinilmaqta. Biz shinjang Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur musulmanlirining uzun yillardin béri dini erkinlik, yighilish qilish, pikir qilish we sözlesh erkinliki qatarliq kishilik hoquqlirining éghir depsendige uchrawatqanliqi heqqide melumatlarni tapshurup alduq. Biz xitay hökümitining yene shinjang Uyghur aptonom rayonida we bashqa jaylarda yüz bergen zorawan weqelerni birqanche Uyghurgha baghlap, buni rayondiki barliq Uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq qolluq heriketlirini aqlashqa urun'ghanliqi heqqide melumatlarni alduq. Biz yene nurghunlighan Uyghur we tibet kishilik hoquq qoghdighuchilirining xitay hökümiti teripidin bölgünchilik, térrorluq we dölet bixeterlikige tehdit peyda qilish dégendek jinayetler bilen eyibliniwatqanliqini bilimiz. Men silerning jawabinglarda bu kishilerning qaysi qanuniy tertiplerge asasen sotlan'ghanliqi we ularning hoquqlirining qandaq qoghdiliwatqanliqi heqqide héchqandaq bir jawab körmidim," dédi.

Yuqiridiki wekil sözi dawamida yene xitay wekiller ömikining yazma jawablirida xitaydiki öchmenlik hujumliri, milliy ayrimichiliq qatarliq mesililerge a'it xitay qanunlirida békitilgen qanuniy maddilarni teminlep qoyghan bolsimu, emma bu maddilarning emeliyette ijra qilin'ghanliqigha a'it héchqandaq pakit teminlimigenlikini, Uyghurlar we tibetlerning qéyin-qistaqqa éliniwatqanliqi heqqidiki so'allarghimu jawab bérilmigenlikini eskertti.

Toluq bet