Б д т баш катипи хитайниң б д т да уйғур паалийәтчилиригә кашила қилишини тосушқа чақирилди

Мухбиримиз әркин
2017.05.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bdt-qolqun-eysa-omer-qanat.jpg “бирләшкән дөләтләр тәшкилати йәрлик милләтләр мунбири” ниң 16-қетимлиқ йиғинида долқун әйса әпәнди (хитайниң бесими арқилиқ йиғин залидин чиқириветилиштин бурун) билән д у қ муавин рәиси, уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилатиниң мудири өмәр қанат әпәндиләр. 2017-Йили 26-апрел, ню-йорк.
RFA

Хитай б д т кишилик һоқуқ механизминиң пәсиллик вә йиллиқ йиғинлирида уйғур, тибәт вәкиллириниң вә хитай өктичилириниң мәзкур механизмни қоллинип, хитайдики кишилик һоқуқ вә йәрлик милләтләр мәсилилирини оттуриға қоюшиға кашила қилип кәлгән.

Хитайниң б д т дики тәсир күчини қоллинип, охшимиған пикирдики тәшкилатларниң б д т да пикир баян қилишини тосушиға 23-май күни кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати наразилиқ билдүрди. Мәзкур тәшкилат очуқ хәт елан қилип, б д т ниң хитайға тәнқидий пикир бәргән кишиләрни қоғдаш үчүн тәдбир қоллинишни тәләп қилған.

Хитайниң б д т йиғинлирида уйғур, тибәт вә хитай өктичилириниң пикир баян қилишиға кашила қилиш әһвали йеқинқи мәзгилдә техиму күчәйгән. У, ахирқи қетим д у қ баш катипи долқун әйсаниң бу йил 26‏-апрел нюйорктики б д т баш штабида өткүзүлгән йәрлик милләтләр хәлқара йиғиниға қатнишишни тосқан. Долқун әйсаниң йиғин мәйданиға кириши вә йиғинда сөз қилиши чәкләнгән иди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори, доктор софийә ричардсон 23‏-май елан қилған очуқ хетидә, б д т баш катипи антонио гутеррисни хитайниң б д т ички қисмида пәйда қилған кишилик һоқуқ мәсилисидики бесимиға диққәт қилишқа чақириду.

У чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилғанда, б д т ниң бир мустәқил гәвдә сүпитидә һәрикәт қилиши керәклики, әгәр у үнүмлүк тәдбир қоллинип, башқа дөләтләрниң кашила чиқиришини тосмиса, буниң яхши ақивәт елип кәлмәйдиғанлиқини агаһландурди.

Доктор ричардсон мундақ дәйду: “әгәр б д т буниңға қарши күрәшкә өтүп, бу органниң һөкүмәтләрни тәнқид қилидиған пәрқлиқ пикирләргә охшашла очуқ икәнликигә капаләтлик қилмиса, бу органниң өзи дунядики истибдат һөкүмәтләрниң өзигә айлинип қалиду. Шүбһисизки, бу интайин чатақ әһвал. Биз б д т ниң мустәқил бир органдәк һәрикәт қилишиға еһтияҗлиқ. У хитай һөкүмитиниң искәнҗисигә йол қоймаслиқи керәк. У хитай һөкүмитидәк һәрикәт қилса болмайду”.

Доктор ричардсонниң қәйт қилишичә, хитай б д т да униң кишилик һоқуқ механизмини аҗизлитишқа урунуп келиватқан бирдин-бир дөләт болмисиму, бирақ у өзигә қаритилған тәнқидкә әң шиддәтлик инкас қайтуридиған бирдин бир дөләт икән.

Ричардсон мундақ дәйду: “әлвәттә хитай б д т кишилик һоқуқ механизмини аҗизлитишқа урунуп келиватқан бир-бир дөләт әмәс. Буниңдәк дөләтләрдин русийә, мисир вә шуниңға охшаш башқа бир қанчилиған чатақ дөләтләр бар. Шуңа, бу хитайға хас әһвал әмәс. Бирақ хитай б д т да хитайдин вә яки башқа һәрқандақ бир тәрәптин өзигә қарши тәнқидий пикирниң оттуриға чиқишини қаттиқ тосуп келиватқан бир дөләт. Мениңчә у кишиләрниң русийәни тәнқид қилиши билән чатиқи йоқ. Әмма у уни тәнқид қилған кишиләргә алаһидә диққәт қилиду.”

Бирақ бәзи хитай өктичилириниң қаришичә, б д т ниң һазирқи әһвалға қелип қелишидики сәвәбләрниң бири, демократик дөләтләрниң өз ролини йетәрлик җари қилдурмаслиқи билән мунасивәтлик.

Америкидики хитай өктичи тәшкилати‏ - “җуңго пуқралар күчи” ниң рәиси яң җйәнли мундақ дәйду: “б д т адәмни бәк үмидсизләндүриду. Б д т ниң бүгүн бу әһвалға келип қелишидики сәвәб немә? буниң сәвәби америка башчилиқидики асаслиқ демократик дөләтләр униңда өзи ойнашқа тегишлик йетәкчилик ролини толуқ җари қилдурмиди. Әгәр улар өзини ролини толуқ җари қилдуруп, кишилик һоқуқни қоғдиса, һәқиқәтниң авазини б д т ниң һәр қайси механизмлирида толуқ әкс-әттүрсә, б д т ниң әһвали бундақ начар болуп кәтмәйтти. Шуңа, америка башчилиқидики асаслиқ демократик дөләтләрни б д т да бирдәк иттипақлишип, коллектип һәрикәт қилишқа, болупму кишилик һоқуқ мәсилисидә коллектип һәрикәт қилишқа чақиримиз”.

Софийә ричардсон очуқ хетидә, д у қ баш катипи долқун әйсаниң бу йил 26‏-апрел б д т йиғиниға қатнишишиниң чәклинишини пәқәт бир индивидуал һадисә, икәнликини көрситип, бу хил вәқәләрниң көп тәкрарланғанлиқини тәкитлигән. Софийә ричардсон б д т баш катипи гутерресниң хитай кишилик һоқуқ мәсилисидики позитсийисини тәнқид қилип, униң хитай рәиси ши җинпиң бу йил зиярәт қилғанда хитайниң хәлқара мунасивәтләрдики көп қутуплуқ тәшәббусини махтиған болсиму, бирақ хитайда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тилға алмиғанлиқини әскәрткән.

Яң җйәнли әпәндиниң қаришичә, бу әһвални һәл қилишниң йоли б д т ни ислаһ қилип, шәхсләргә, уйғур, тибәткә охшаш йәрлик милләтләр вә иҗтимаий, сияси гуруһларға техиму чоң сөз һәққи беришкән.

Яң җйәнли мундақ дәйду: “б д т да техи шәхсләр вә аммивий гуруһлар өзиниң авазини оттуриға қоялайдиған ениқ бир механизим йоқ.У шәхсләрниң делосини қобул қилмайду. У һөкүмәтләрни асас қилған бир хәлқара тәшкилат. Биз изчил шуни тәкитләп кәлдуқ, б д т һөкүмәтләрниң тәшкилати. Бирақ бир дөләтниң һөкүмити шу дөләттики хәлқниң авазиға вәкиллиқ қилмиса, биз чоқум б д т да бу хәлқниң авазини оттуриға қоялайдиған бир сәһнә тепишимиз керәк. Шуңа, биз б д т ни ислаһат қилишни оттуриға қоюп кәлдуқ. Әгәр б д т әқилгә мувапиқ униң хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлиридики бәлгилимиләргә уйғун бир орган болимән,десә, һәр қандақ бир дөләтниң б д т дики тәсири униң кишилик һоқуқ, демократийәсиниң әһвалиға бағлиқ болуши керәк”.

Софийә ричардсон, б д т рәһбәрликиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә үзүл-кесил хатимә бериш, униң бу һалқилиқ вәзиписини қоғдашта җиддий болуши керәкликини тәкитләп, “бу дегәнлик хитай кишилик һоқуқ паалийәтчилиригә б д т ниң охшашла уларға мәнсуп икәнликини ашкара билдүрүш, хитайниң б д т механизмиға бузғунчилиқ қилишиға тақабил туруштур” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.