19 Teshkilat b d t da birleshme muraji'etname élan qildi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-02-22
Élxet
Pikir
Share
Print
D u q bash katipi dolqun eysa ependi (ongdin tötinchi) "Jenwe aliy derijilikler uchrishishi" yighinida. 2017-Yili 21-féwral, jenwe
D u q bash katipi dolqun eysa ependi (ongdin tötinchi) "Jenwe aliy derijilikler uchrishishi" yighinida. 2017-Yili 21-féwral, jenwe
RFA/Ekrem

"Jenwe aliy derijilikler uchrishishi" gha qatnishiwatqan xelq'araliq 19 teshkilat birleshme muraji'etname élan qilip, xitayning kishilik hoquq weziyitige diqqetni tartti.

"Tibet awazi" torining 21-féwraldiki uchurigha asaslan'ghanda, shu küni xelq'ara kechürüm teshkilati, erkinlik öyi we erkin tibet oqughuchilar herikiti qatarliq 19 xelq'araliq teshkilat birleshme bayanat élan qilip, b d t kishilik hoquq kéngishige eza döletler we közetküchi döletlerni künséri yamanlishiwatqan xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige diqqet qilishqa hemde xitayni özining asasiy qanunigha we xelq'ara ehdinamilerge ri'aye qilishqa mejburlashqa chaqirghan.

Birleshme muraji'etnamide, ötken bir yili xitaydiki nachar kishilik hoquq weziyitide özgirish bolmighanliqi körsitilip, kishilik hoquq kéngishige eza döletler we közetküchi döletlerdin birlikte heriket qollinip, kishilik hoquq kéngishining 34-nöwetlik yighinida xitayni kishilik hoquq xatirisige mes'ul bolushqa mejburlashni ümid qilghan.

Shiwétsariyede yashaydighan tibet ziyaliysi tenzin xanim mezkur muraji'etname toghriliq ziyaritimizni qobul qilip, b d t kishilik hoquq kéngishining wezipisining xitay kebi diktator hakimiyetlerning insan heqliri depsendichilikini cheklesh ikenlikini ilgiri sürdi. U mundaq dédi: "Tibet we Uyghurlarning kishilik heq-hoquqlirini qoghdashni asasiy mezmun qilghan bu muraji'etnamide kishilik hoquq kéngishige eza döletlerning mejburiyetliri otturigha qoyulghan. Derweqe, tibet we Uyghur diyaridiki weziyet künséri yamanliship barmaqta. Tibetni misalgha alsaq, bu buddist xelqning erkin ibadet qilish hoquqliri chekliniwatidu, ahaliler mejburiy halda köchürülüwatidu, pasportliri musadire qiliniwatidu, ékologiyilik muhit éghir derijide weyran boluwatidu, qedimiy turalghular, ibadetxanilar ziyankeshlikke uchrawatidu. Xitay hakimiyiti 1959-yilidin buyan 2000 din artuq tibetlikni ashkara étip öltürdi. Ularni öltürüp bolup, ata-anisidin yaki uruq-tughqanliridin oqning pulini we dawalinish rasxotlirini telep qildi. Buddizm tinchliqni ilgiri süridighan din bolghachqa, xitaygha bolghan qarshiliq idiyisi bash kötürgen tibetlikler düshminini emes, özlirini köydürüp öltürdi. Hazirgha qeder özige ot yéqip ölgen tibetliklerning sani 145 ke yetti. Buning ichide ösmürlermu, yashan'ghan kishilermu bar. Emma qarshiliqning bu xil usulimu xitaygha tesir qilmidi. Biz xelq'ara jem'iyetning yardimi arqiliq bu bésim, bu xorluqlardin qutulushni ümid qiliwatimiz. Xitay kebi déktatur hakimiyetlerning kishilik hoquq depsendichilikini cheklesh b d t kishilik hoquq kéngishining wezipisi we bu kéngesh ashu meqsette qurulghan."

19 Hökümetsiz teshkilat teripidin hazirlan'ghan bu muraji'etnamide, ötken yili 3-ayda chaqirilghan kishilik hoquq kéngishi yighinida b d t ning yuqiri derijilik xadimliri we eza döletler pikir bayan qilip, xitaydin özining qanunigha we xelq'aragha bergen wedisige emel qilishni, tutqundiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirini qoyup bérishni telep qilghan bolsimu, xitayning bulargha perwa qilmighanliqi, weziyetning ötken yilidikige oxshashliqi we belki bezi sahelerde téximu yamanlashqanliqi bayan qilin'ghan.

Muraji'etnamide yene, ötken yili 7-ayda xitayda tutqun qilin'ghan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, tibette tutqun qilin'ghan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri heqqide misallar bérilip, kishilik hoquq kéngishige eza döletlerdin xitayni kishilik hoquq depsendichilikige xatime bérishke mejburlashni, xitayning "Hökümetsiz teshkilatlarni bashqurush qanuni" we "Térrorluqqa qarshi turush qanuni"ni derhal özgertish yaki emeldin qaldurushqa qistashni, xitayning térrorluqqa qarshi turush namida tibetlikler we Uyghurlarning pikir hem diniy étiqad erkinlikini basturushni toxtitishini, tibetlikler we Uyghurlarning pasportini yighiwélishqa xatime bérishni telep qilghan.

"Démokratiye we kishilik hoquq üchün jenwe aliy derijilikler uchrishishi" yighini munasiwiti bilen, b d t da pa'aliyet élip bériwatqan d u q bash katipi dolqun eysa ependimu bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, d u q ning bu muraji'etnamige awaz qoshqan bir teshkilat bolghanliqini tilgha aldi.

Mezkur muraji'etnamining axirida, b d t kishilik hoquq kéngishining xitayni öz ichige alghan barliq eza döletlerdin eng aliy kishilik hoquq prinsipigha hörmet qilishini telep qilish wezipisi barliqi eskertilgen.

Toluq bet