Töt terep birleshme yighinida Uyghurlar mesilisi muzakire qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-07-11
Share
tot-terep-birleshme-yighin.jpg Uyghur, xitay, tibet, mongghul wekilliri "Démokratiye desturi: milletler öz teqdirini özi belgilesh" témisida ötküzgen muhakime yighinida d u q bayanatchisi dilshat réshit ependi söz qilmaqta. 2017-Yili 7-iyul, gérmaniye.
RFA/Ekrem

Uyghur, xitay, tibet, mongghul wekilliri "Démokratiye desturi: milletler öz teqdirini özi belgilesh" témisida muhakime yighini ötküzdi.

7-8-Iyul künliri, gérmaniyening hamburg shehirige jem bolghan Uyghur, tibet, jenubiy mongghuliye, xitay démokratliri wekilliri "Démokratiye desturi: milletler öz teqdirini özi belgilesh" dégen témida ikki kün ilmiy muhakime yighini ötküzdi.

Bu yighin'gha d u q bash katipi, u n p o mu'awin re'isi dolqun eysa, qurultay bayanatchisi dilshat réshit qatarliqlar Uyghurlargha wakaliten qatnashti. Tibetlerge wakaliten tibet sürgündiki hökümitining yawropada turushluq wekili losangnima, mongghullargha wakaliten "Jenubiy mongghuliye xelq partiyisi" re'isi shi xeyming, xitaylargha wakaliten "Junggo démokratik herikiti chet'el birliki" ning re'isi wéy jingshéng, "Xitay démokratik partiyisi" re'isi wang si, "Xitay kishilik hoquq jengchilirini qoghdash" teshkilati re'isi rén wénding, "Dunyada xitay we asiyani démokratiyeleshtürüshni qollash" teshkilati re'isi féy lyangyung, "Démokratik junggo fronti" bash katipi fen yungjong, idare xadimi wang goshéng, "Xitay musteqil qelemkeshler jem'iyiti" re'isi lyaw tyenchi, "Xitay démokratik partiyisi" mu'awin re'isi li li we yene bir qanche xitay teshkilatlirining wekilliri, re'isliri qatnashti.

Qoshumche "Yawropa mongghul, Uyghur, tibet, xitay söhbet yighini" dep atalghan mezkur yighinda xitaylarning nöwettiki weziyiti muhakime qilinish bilen birge, Uyghur, tibet, jenubiy mongghuliye xelqlirining mesililirimu muhim téma süpitide talash-tartish qilindi.

2 Kün dawam qilghan bu yighinda sözge teklip qilin'ghan dolqun eysa ependi nutqida, Uyghurlarning xitay démokratliri bilen hemkarliship heriket élip bérishining aldinqi shertining "Uyghurlarning musteqilliq iradisige hörmet qilish" ikenlikini ilgiri sürdi. U mundaq dédi: "Biz bu yerge jem bolghan türlük namlardiki démokratik xitay teshkilatliri bilen ish birliki qilmaqchi bolsaq, aldi bilen sherqiy türkistanliqlarning musteqilliq iradisige hörmet qilishni shert qilimiz. Bu shertke könmigen héchqandaq bir xitay teshkilati bilen alaqimiz bolmaydu. Chet'ellerdiki xitay démokratik teshkilatliri mubada démokratiyening eqelliy sherti bolghan 'milletler öz teqdirini özi belgilesh' tin ibaret asasiy prinsipqa hörmet qilsa we bu jehette semimiy bolsa, bizning hemkarliqimiz xitayda démokratiye emelge ashqan'gha qeder dawamlishidu."

"Démokratik junggo fronti" ning bash katipi fen yungjong mundaq dédi: "Biz yillardin buyan xitayni tinchliq wasitilirige, démokratik teshebbuslargha, kishilik hoquq teshwiqatlirigha tayinip özgertishke tiriship kelduq. Emma bu tirishchanliqlirimiz zerriche ünüm bermidi. Kommunist xitay hakimiyitining zorawanliqliri eksiche künséri küchiyip bardi. Bizning démokratik junggo fronti xitayning teqdirini küresh arqiliq belgileshni teshebbus qilidu."

D u q bayanatchisi dilshat réshit sehnide qilghan sözide, sherqiy türkistan xelqining ne xitaygha, ne tibetke, ne jenubiy mongghuliyeliklerge oxshimaydighan bir shekilde qattiq ézishke uchrawatqanliqini misalliri bilen bayan qilip, yighin ehlini tesirlendürdi. U mundaq dédi: "Xitay hakimiyiti tibetliklergimu, mongghullarghimu, xitay xelqigimu zulum qiliwatidu. Emma sherqiy türkistan xelqige séliwatqan zulumi perqliq. Sherqiy türkistan xelqi hetta özining saqal, burutigha ige bolalmaywatidu. Milliy kiyim-kécheklirige, islami namlirigha, medeniyitige ige bolalmaywatidu. Ming yildin buyan étiqad qilip kelgen dini depsende qiliniwatidu. Haraq ichish-ichmeslik, roza tutush-tutmasliq, saqal qoyush-qoymasliq, qandaq isimlarni qollinish insanlarning eng eqelliy heqliri idi. Xitay hakimiyiti üchün haraq ichmigenler radikal küch sanilip jazaliniwatidu. Islami isimlarni qollan'ghan, saqal qoyghan, roza tutqan kishiler 3 xil küch atilip xarliniwatidu. Bundaq bir mentiqsizliqini, bundaq bir zulumni dunyaning héch yéridin tapqili bolmaydu."

Dolqun eysa we dilshat réshitning sözliridin tesirlen'gen "Xitay musteqil qelemkeshler jem'iyiti" re'isi lyaw tyenchi söz qilip, bir xitay bolush süpiti bilen özining qattiq nomus qiliwatqanliqini tilgha aldi. U mundaq dédi: "Silerning heq -hoququnglar kapaletke ige bolmisa, bizningmu hoquqimiz bolmaydu. Men Uyghurlarning nahayiti qéyin weziyette ikenlikini bilettim. Lékin zulumning bu derijige yetkenlikini bilmeyttim. Uyghurlar duch kéliwatqan xarliqlarni oylisam, özümning xitay millitining bir ezasi bolup qalghinimdin nomus qilimen. Eger Uyghurlarning, mongghullarning, tibetliklerning izzet-hörmiti bolmisa, bizningmu bolmaydu. Ularning ar-nomusi qoghdalmisa, bizningmu sheripimizning kapaliti yoq bolidu. Biz xitay kommunist hakimiyitige qarshi septe, Uyghur, tibet, monggularning milliy iradisige mutleq hörmet qilishimiz lazim"

"Dunyada xitay we asiyani démokratiyeleshtürüshni qollash" teshkilati re'isi féy lyangyung mezkur yighin munasiwiti bilen ziyaritimizni qobul qilghanda, Uyghurlarning iradisige hörmet qilidighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Her millet öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige. Bu xelq'ara qanun we kishilik hoquqning négizidin yer alghan prinsip. Bügünki yighinimizning meqsitimu, milletlerning öz iradisige hörmet qilish asasida hemkarliqning yollirini izdesh. Uyghurlarning musteqilliq pikride ching turushqa heqqi bar. Uyghurlar üchün eng toghra yolmu shu bolushi mumkin. Eger Uyghurlar musteqilliqni ghaye qilghan bolsa we Uyghur xelqining küreshliri mushu ghaye yolida élip bériliwatqan bolsa, buninggha qarshi chiqishqa héchkimning heqqi yoq. Bir démokratiye, kishilik hoquq terepdari bolush süpitim bilen, Uyghurlarning musteqilliq iradisige elwette hörmet qilimen."

"Jenubiy mongghuliye xelq partiyisi" re'isi shi xeymingmu neq meydanda ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini bildürdi. U mundaq dédi: "Xitay hakimiyitining jenubiy mongghuliyediki zorawanliqliri barghanséri éship bériwatidu. Yaylaqlirimiz weyran boluwatidu. Tebi'iy bayliqlirimiz talan-taraj qiliniwatidu. Xitay köchmenliri toxtimay éqip kiriwatidu. Mongghullargha hayatliq muhiti künséri tarliship kétiwatidu. Xitaylardin qutulmay turup, erkin bir mongghul puqrasi bolup yashashning mumkin emeslikini hemme biliwatidu. Bolupmu, Uyghurlar we tibetler bilen hemkarliship küresh qilishqa bizning éhtiyajimiz bar. Uyghurlarning jasaritini ülge élish lazimliqini partiyemizning yighinlirida tekitlep turuwatimen. Biz hem qoshna, hem teqdirdash. Tarixtimu birge bolghan iduq. Bundin kéyinmu ayrilmaymiz."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.