Чегрисиз мухбирлар тәшкилати хитайниң уйғур елидики ахбарат контроллуқини тәнқид қилди

Мухбиримиз әркин
2013.07.24
pichan-lukchun-weqesi-muxbir.jpg Хитай сақчилири пичан вәқәсидә мухбирларниң қолидики рәсим тартиш аппаратини тартивеливатқан көрүнүш. 2013-Йили 28-июн.
AFP

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати хитайниң уйғур елидә йолға қоюватқан ахбарат вә тор контроллуқини тәнқид қилип, торға пикир язғучиларни вә учур йоллиғучиларни җазалаватқанлиқини әйиблиди. Хәлқара җәмийәтни уйғур елидики учур контроллуқини бикар қилиш һәққидә хитай һөкүмитигә бесим ишлитишкә чақирди.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати бу сөзләрни хитайниң уйғур тор бәтлирини назарәт қилиши кәскинлишип, сақчиларниң торға миллий мәсилә вә назук сиясий учурларни чаплиған яки пикир язған тордашларға тәһдит селиш, тутқун қилиш әһвали әвҗ чиққан бир мәзгилдә қилди.

Хитай “қанун гезити” ниң ашкарилишичә, хитай һөкүмити 26‏- июн “лүкчүн вәқәси” дин кейин ахбарат вә торни қаттиқ контрол қилип, икки һәптә ичидә 199 кишини торда иғва тарқатти, дегән сәвәб билән бир тәрәп қилған, улардин 72 кишигә мәмури тутуп туруш җазаси бәргән.

Чигрисз мухбирла тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул хадими бенҗамин исмаил хитайниң сияситини тәнқидләп, хитайни уйғур елидики ахбарат контроллуқи вә бастуруш һәрикитини тохтитишқа мәҗбурлаш үчүн хәлқараниң өзара маслишип һәрикәт қилиши керәкликини билдүрди.

У: б д т әмәлдари франк ла риюниң вәзийәттин хәвири бар. Әлвәттә, биз хәлқараниң хитай даирилиригә бесим ишлитиш үчүн өз ара маслишишқа еһтияҗлиқ икәнлики, бу арилиқ уларни тоғра йолға меңишқа, пуқралириниң кишилик һоқуқи вә әркинликигә капаләтлик қилишқа мәҗбурлаш керәкликини билимиз. Хәлқара җәмийәт өз ара маслишип һәрикәт қилмиса, әпсуски, хитай иқтисадий әвзәлликкә тайинип, башқа дөләтләрниң бирлишип бесим ишлитишиниң алдини елиши мумкин, дәп көрсәтти.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати 7 ‏-айниң 4‏- күни мәхсус хитайниң уйғур елидики учур контроллуқи һәққидә доклат елан қилип, 2009 ‏-йили “5‏-июл вәқәси” йүз бәргән 4 йилдин буян, уйғур елиниң учур әркинлик әһвалида һеч қандақ алға илгириләш болмиғанлиқини билдүргән.

Б д т ниң пикир вә ипадә әркинликини қоғдаш, алға сүрүш ишлирини тәкшүрүшкә мәсул әмәлдари франк ла риюниң уйғур елидә тәкшүрүш елип беришини тәләп қилип, “хәлқара җәмийәт бейҗиңдин чәтәл ахбаратиниң шинҗаңға киришигә чоқум йол қоюшни тәләп қилиши керәк” дегән.

Ши җинпиңниң сиясити болса уйғур елини учур дунясидики “қараңғу өңкүр” гә айландуруп қойғанлиқини билдүргән.

Бенҗамин исмаил, уйғур елидә бастуруш вә учурни контрол қилиш ичкири өлкиләргә қариғанда еғир икәнликини билдүрди.

У мундақ дәйду: омуми вәзийәттин ейтқанда хитайда учур вә ахбарат әркинликиниң әһвали интайин еғир. Бирақ, бәзи районларниң вәзийити хусусән, уйғур аптоном райони шундақла тибәт ички моңғолда бастуруш, тор қолланғучиларни, блогчиларни, торда учур алмаштурушни контрол қилиш еғиррақ. Даириләр бу районларға көпләп техника вә адәм күчи аҗритип, учурни контрол қилишни муһим орунға қоюватиду.

Хитайниң йеқинда хотән ханериқ вә лүкчүн вәқәлиридә учурни контрол қилип, чәтәл ахбарати вә хитай йәрлик мәтбуатлириниң вәқә йүз бәргән районларға киришини, вәқә һәққидә хәвәр беришини мәни қилиши тәнқидкә учриған.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати 4‏- июл елан қилған доклатида, хитайниң уйғур елидики һәр бир базар вә шәһәрдә, ахбаратни үнүмлүк контрол қилиш системиси қуруп чиққанлиқини илгири сүрүп, уйғур тилидики гезитләрниң пүтүнләй хитайчидин тәрҗимә қилинидиғанлиқи, униң мәзмуни ахбарат идариси тәрипидин қаттиқ контрол қилинидиғанлиқини билдүргән.

Пәқәт қошна әлләрдә нәшр қилинидиған бәзи гезитләрниң қачақ йоллардин уйғур елигә тарқилидиғанлиқи, лекин хитай һөкүмити компартийигә пайдисиз хәвәр тарқитидиған һәрқандақ уйғур тор бетини чәкләйдиғанлиқини илгири сүргән.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилатидики бенҗамин исмаил хитайниң учур алмаштурушни контрол қилип, уйғур торчилиқиниң тәрәққиятиға еғир тосқунлуқ қиливатқанлиқини билдүрди.

У: уйғур тор бәтлириниң роли наһайити чәклик. Чүнки даириләр пәқәт партийиниң сизиқини бойлап маңған тор бекәтлиригила йол қойиду. Бу мениң яки чеграсиз мухбирлар тәшкилатиниң омуми қариши болмисиму, бирақ уйғур елидә интернетқа алақидар нурғун сода вә ачқучлуқ иқтисадий саһәләрниң көп һалларда хитайларнила мәнпәәтдар қиливатқанлиқиға даир пикирләр бар.

У йәнә мундақ деди: мән бу әһвални мөлчәрләп берәлмәймән. Әлвәттә, тор һәр қандақ җәмийәтниң тәрәққияти үчүн муһим рол ойнайду. Әпсуски, һазир тор уйғур аптоном районида ипадә вә учур әркинликиниң мунбири әмәс. Мәзкур районда өз өзини чәкләш кәң омумлашқан. Даириләр торни интайин қаттиқ контрол қилип кәлгәчкә, униң әркинлик вә аммиви паалийәтләрдә пикир әркинлики мунбири болуш пурсити наһайити чәклик.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.