Чен чүәнго қатарлиқ хитай әмәлдарлирини «магнетски қануни» бойичә җазалаш оттуриға қоюлмақта

Мухбиримиз ирадә
2018-06-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елиға тәйинлигән йеңи партком секретари чен чүәнго йиғинда сөздә.
Уйғур елиға тәйинлигән йеңи партком секретари чен чүәнго йиғинда сөздә.
cpad.gov.cn

«Вашингтон почтиси» гезити 28-июн күни мәхсус хәвәр елан қилип, трамп һөкүмитиниң чен чүәнго қатарлиқ хитай әмәлдарлирини кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш җинайити билән җазаға тартиши мумкинликини билдүргән. Хәвәрдә америка дөләт ишлири министирлиқиниң дини әркинликкә мәсул алаһидә әлчиси сам бровнбәгниң бу һәқтә трамп һөкүмитигә җиддий рәвиштә хизмәт ишләватқанлиқи баян қилинған.

Алаһидә әлчи сам бровнбәг бу йил 29-май күни, америка дөләт ишлири министирлиқи (ташқи ишлар министирлиқи) тәрипидин йилда бир қетим елан қилинидиған хәлқара дини әркинлик доклатиниң елан қилиниш мунасивити билән ахбаратчиларға сөз қилғанда хитайдики омумий дини әркинликтин сирт, уйғурларниң вәзийити үстидә мәхсус тохталған иди. У сөзидә «биз доклатта тилға алған муһим мәсилиләрниң бири уйғурлар йолуқуватқан мушәққәтләрдур, һазир улар ‹қайта тәрбийиләш лагерлири' ға соланмақта. Биз нәччә он йиллар илгирила ғайиб болған, дәп қарилидиған бу уқумлар һазир хитайда техиму мукәммәл һалда кеңәйтилмәктә,» дегән иди.

«Вашингтон почтиси» гезитиниң трамп һөкүмитидики мунасивәтлик кишиләрдин игилигән учуридин қариғанда, сам бровнбәг америка һөкүмитидин «йәр шари магнетски қануни» ни ишқа селип җазалашни тәләп қиливатқан биринчи номурлуқ шәхс дәл уйғур районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго икән.

Америкидики уйғур адвокат нурий түркәл әпәнди юқириқи бу хәвәрниң америкида обама һөкүмити дәвридә имзаланған бу қанунниң әмәлий иҗра қилинишқа башлиғанлиқини көрситип беридиғанлиқини билдүрди.

Нурий түркәл әпәнди сөзидә йәнә мундақ деди: «биринчидин, бу америкида обама һөкүмити мәзгилидә мақулланған қанунниң йәниму тәпсилий иҗра қилиниш басқучиға киргәнликини көрситип бериду. Иккинчидин, дуня уйғур қурултийи вә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң йеқинқи айлардин бери кәспий усуллар билән трамп һөкүмитигә елип барған хизмәтлириниң нәтиҗиси көрүлүшкә башлиғанлиқини һес қилдим. Үчинчидин, мушуниңға охшаш қанунларни башқа дөләтләрниңму үлгә елип кишилик һоқуқ дәпсәндичилирини җазалашта тәдбир елиши үчүн бир йол ечилғандәк һес қиливатимән.» 

«Вашингтон почтиси» гезитиниң тәкитлишичә, алаһидә әлчи сам бровнбәг әпәнди мушу ай ичидә америка дөләт мәҗлисиниң җумһурийәтчи әзалири билән учришип, уларға америка-хитай арисида сода мәсилисидә җиддий сөһбәтләр болуватқан һазирқидәк бир мәзгил дәл кишилик һоқуқни оттуриға қоюдиған пәйт, дәп көрсәткән. Әгәр бровнбәгниң тәклипи қобул қилинған тәқдирдә бу трамп һөкүмитиниң тунҗи қетим хитай әмәлдарлирини дини әркинликни чәкләш сәвәби билән җаза тәдбири йолға қоюши болуп қалидикән. 

Нурий түркәл әпәндиниң көрситишичә, «магнетский қануни» ниң иҗра болуши ақсарай, америка малийә министирлиқи вә дөләт ишлири министирлиқлириниң һәмкарлиқи асасида оттуриға чиқидикән. Бровнбәг әпәндиниң америка дөләт ишлири министирлиқи дини әркинлик баш әлчиликигә кансас штатиниң башлиқлиқидин алаһидә йөткәп келингәнлики вә униң тәсириниң күчлүк бири икәнликини нәзәрдә тутқанда юқириқидәк бу қарарниң чиқиш еһтималлиқиниму зор дәп қарашқа болидикән. 

«Вашингтон почтиси» гезитиниң көрситишичә, нөвәттә сам бровнбәгниң бу тәклипи бир қисим җумһурийәтчи дөләт мәҗлиси әзалири вә мәслиһәтчиләрниңму қоллишиға еришмәктикән. Уларниң арисидики ғоллуқ бири болған сенатор марко рубийо болса «вашингтон почтиси» гезитигә мундақ дегән: «америка һөкүмити чоқум хитайниң кишини нәпрәтләндүрүдиған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини икки дөләт арисидики барлиқ учришишларда оттуриға қоюши керәк. Хитайға охшаш уйғур мусулманлириға, христианларға, тибәт буддистлири вә фалунгоң муритлирини қаттиқ харлаватқан һөкүмәт үчүн әқлий мүлүк һоқуқиға аит қанунларға қайта-қайта хилаплиқ қилиш вә адил болмиған тиҗарәт услубини қоллиниш дегән адәттики бир иш һесаблиниду. Трамп һөкүмити чоқум хитайға қарши барлиқ васитиләрни ишқа селиши, һәтта шәхсләргиму виза беришни чәкләш қатарлиқ усулларни қоллиниши керәк.» 

«Йәр шари магнетский кишилик һоқуқ қануни» ға асасән америка һөкүмити кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә рол алған, өзиниң һоқуқи вә хизмәт имтиязидин пайдилинип бигунаһ пуқраларниң өлүшигә, тән җазасиға учришиға сәвәб болған кишиләрниң америкиға киришини чәкләш, уларниң америкидики мал-мүлүклирини мусадирә қилиш, әгәр америкиға кәлгән тәқдирдә қануний җазаға тартиш һоқуқиға игә икән. Америка һөкүмити 2017-йили декабирда бермада роһеңга мусулманлириға қирғинчилиқ йүргүзгән бир қисим генералларға бу қанун бойичә җаза тәдбирлирини елан қилған иди. 

Нурий түркәл әпәнди чен чүәнго башчилиқидики хитай әмәлдарлириғиму юқиридики җаза-тәдбирлири елан қилинған тәқдирдә буниң уйғурлар үчүн әһмийитиниң зорлуқини ейтти.

Уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилғанлиқи үчүн бир қисим хитай рәһбәрләрниң юқириқи қанун билән җазалиниши мумкинлики бундин илгири америкиниң муавин ярдәмчи дөләт ишлири министири лавра стон тәрипидин 4-айда тунҗи қетим оттуриға қоюлған иди. Лавра стон ханим шу қетимлиқ сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикәтлириниң америкини җиддий әндишигә селиватқанлиқини, америкиниң «йәр шари магнетский қануни» ға асасән қарши һәрикәткә өтүши мумкинликини билдүргән.

Толуқ бәт