Firansuz muxbir ursula gotiyr: bay kömürkan weqesi térrorluq weqesi emes

Muxbirimiz jüme
2016-02-25
Share
Ursula-Gauthier-ursula-gotiyir-geydir-1.jpg Uyghurlar toghrisida yazghan maqalisi xelq'ara metbu'atlarda élan qilin'ghan, firansiyelik muxbir ursula gotiyir xanim xitaydin qoghlinishning aldida xitaydiki turalghusida xizmet qiliwatqan körünüsh. 2015-Yili 26-dékabir, béyjing.
AFP

Firansuz muxbir ursula gotiyrning Uyghurlar heqqide yazghan maqalisi tüpeyli xitaydin qoghlan'ghanliqi hemmimizge melum. Halbuki, esli maqale firansuz tilida yézilghan bolghachqa, ilgiri xewerlerde xitayning chishigha tegken mezmunlar qismen körsitilgendin bashqa, toluq yorutulmay kelgen idi. Radi'omiz muxbiri jüme maqalining mu'ellipi ursila gotiyr xanim bilen uning xitayning chishigha tegken maqalisi we Uyghur mesilisi heqqide söhbet ötküzdi.

Ursula gotiyr xanim bilen ötküzgen söhbet "Térrorluq" atalghusi we uning xitayda tetbiqlinishi, Uyghur, xitay weziyiti, gotiyr xanimning xitaydin qoghlinishining aldi-keynidiki weqeler qatarliq bir nechche nuqtigha chétilidu.

Programmimizning bügünki qismi gotiyr xanimning xitaydin qoghlinishigha seweb bolghan maqalining muhim mezmunliri, aptor we kishilik hoquq pa'aliyetchilirining bu heqtiki qarashliri toghrisida bolidu.

Ursula gotiyr firansiyedin chiqidighan "Lobs" zhurnilining xitayda turushluq muxbiri idi. Uning "Parizh hujumidin kéyin xitay bildürgen hempikirlikning gherizi yoshurun" namliq maqalisi zhurnalning 18-noyabirdiki sanigha bésilghan. Maqalining bésilishi, 13-noyabir 130 ademning jénigha zamin bolghan "Parizh térrorluq hujumi" xelq'ara axbaratining diqqet merkizige aylan'ghan, aqsu bayda yüz bergen kömürkan weqeside öltürülgen hujumchilardin 7 nepirining ayallar we balilar ikenliki ashkarilan'ghan mezgilge toghra kelgen idi.

Aptor maqalisini mundaq bashlaydu: "13-Noyabir parizh hujumi xitaylargha tesir qilghan idi. Dunyada boluwatqan ishlargha arilashmaydighan yaki ulardin yiraq turidighan, qisqisi dunyagha anche ich aghritip ketmeydighan bir jem'iyetning parizh hujumigha munche chong ortaqliq bildürüshi közetküchilerni heyran qaldurghan idi."

U yene maqaliside, bu heqte toxtalghan bir diplomatning uning xitayda bundaq bir ehwalni ezeldin körüp baqmighanliqini bildürgenliki, weqe yüz bérip etisidin bashlap xitaydiki bashlan'ghuch mektep oqughuchiliridin, aliy mektep oqughuchilirighiche, adettiki kishiler topidin, "Alibaba" guruhining bash diréktori jek ma, xitaydiki eng chong puldar wang jyenlinlergiche firansiye xelqige hésdashliq bildürüshke bashlighanliqi, hetta xitayda turushluq firansiye elchixanisi derwazisigha gülchembirek we qayghu bildürüsh depterliri qoyulghanliqini tilgha alidu.

Aptor xitaydiki bu misli körülmigen hésdashliq bildürüsh dolqunigha xitay rehberlirining jor bolghanliqini, xitay re'isi shi jinpingning firansiye prézidénti fransiwa holan'gha firansiyening "Térrorluqqa qarshi urushini qollaydighanliqi" ni bildürgenlikini yazidu we mundaq deydu: "Bu hempikirlikler qarshi élishqa erziytti, emma bular yoshurun gherezdin mustesna emes idi. Bir nechche sa'ettin kéyinla xitay j x ministirliqi ikki ay ilgiri shinjangning bay nahiyiside 50 adem öltürülgen bir hujumning rehberlirini yeni atalmish 'térrorchilar' ni qolgha alghanliqini élan qildi."

Aptor maqalisining bu qismida bay kömürkan hujumi bilen parizh térrorluq hujumi heqqide sélishturma élip bérip, bay hujumining parizh hujumigha oxshashla qanliq hujum ikenlikini, emma bu hujumlarning mahiyet we xaraktér jehettin tüptin perqlinidighanliqini körsitidu.

Aptor mundaq yazidu: "Bu hujum emeliyette yerlik xaraktérge ige ghezepning partlishi bolup, bu xildiki ghezep hujumliri asasliq ahalisi türkiy tilliq Uyghur musulmanliri rehimsiz basturushqa uchrawatqan bu özgiche yurtta da'im körülüp turatti. Bashqa chiqish yoli qalmighan, paltilar bilen qorallan'ghan bu bir guruppa Uyghur ishchiliri xitay bolghan kömür kan'gha hujum qilghan. Ular belkim, özliri uchrighan xorluq, adaletsizlik we mehrum qaldurulushlardin öch alghan bolushi mumkin idi."

Ursulaning mezkur maqalisi xitayni qattiq narazi qilghan. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xwa chünying 2-dékabir ursula gotiyirning ismini atap turup uni tenqidligen.

Ursula gotiyr 4-dékabir firansiye agéntliqigha qilghan sözide xitayning uningdin yuqiridiki maqalisi seweblik jama'et aldida kechürüm sorashni telep qilghanliqini bildürgen we xitayning uning wizisini yéngilap bermeydighanliqini perez qilghan.

Derweqe gotiyr xanim xitaydin epu sorashni ret qilghan kéyin, uning xitayda turushluq muxbirliq kinishkisi yéngilanmighan, shuning bilen u 31-dékabir xitaydin ayrilishqa mejbur bolghan idi.

Bu heqte toxtalghan muxbirlarni qoghdash teshkilatining diréktori bob diytiz ependimu ursula gotiyirning xitaydin qoghlinishini uning xitaydin epu sorashni ret qilghanliqi bilen baghlaydu.

U bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Elwette, uning yazghan maqalisi üchün xitaydin epu sorimasliqi, uning xitaydin qoghlinishigha seweb boldi. Menche xitay da'iriliri öziningmu islam dunyasining köpinchiside yüz bériwatqan hujum we tehditlerge tüptin oxshaydighan, yaki asasen oxshaydighan mesililerge duch kéliwatqanliqigha qolidin kélidighan barliq charilerni ishqa sélip dunyani ishendürmekchi boluwatidu. Gotiyr xanim xitaydin mejburiy ayrilishtin ilgiri xitay axbaratida uninggha qarshi élip bérilghan hujum herikiti xitayning uning yazmilirini qanchilik éghir alghanliqini körsitidu."

Amérikidiki siyasiy mulahizichi ilshat hesen ependining qarishiche, xitayning gotiyr xanimni xitaydin qoghlishidiki asiy seweb bolsa, uning Uyghurlargha qaritilghan basturushlarning axbaratqa ashkarilinishini xalimaydighanliqida ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Elwette shu. Chünki xitay hazirghiche özining axbaratidin bashqa herqandaq bir axbaratning xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitige so'al qoyushigha yol qoymaydu. Ursulani qoghlashtiki tüpki seweb bolsa, xitay ' héch qaysing bundaq so'al sorimaysen. Eger soraydikensen, men séning xitayda turup muxbirliq qilishinggha yol qoymaymen' démekchi. Xitay shu arqiliq xitayning özining muxbirlirinila kontrol qilip qalmastin, chet'el muxbirlirinimu özining kontroli astigha kirgüzüsh meqsitige yétishtin ibaret."

Ursula xanim öz yazghan maqalisi üchün epu sorashni ret qilip xitaydin qoghlinip üch ay bolay dégende uning bilen sözliship, xitaydin néme üchün epu sorimighanliqining sewebni özining éghzidin anglashqa muweppeq bolduq.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan ursila xanim xitaydin epu sorimasliqining asasi barliqini, bay kömür kan weqesini "Qanliq weqe" dep atashqa bolsimu, "Térrorluq weqesi" déyishke bolmaydighanliqini tekitlidi.

U mundaq dédi: "Méning démekchi bolghinim, eger bu bir térrorluq hujumi bolghan bolsa, hujum sheherdin tolimu yiraqtiki bir xilwet jayda emes, belki choqum intayin merkiziy bir orunda élip bérilghan bolatti. Térrorluq hujumi bolush üchün, u uni anglighan kishilerge chong tesir qalduridighan bolushi shert. Bu hujumni qilghan kishiler, xitay hökümiti xewerni kontrol qilghanliqi üchün, héchkimning bu hujumdin xewer tapalmaydighanliqini bilidu. Shunga uningda bir térrorluq hujumi qilish muddi'asi ipadilenmigen. Men üchün u bir térrorluq hujumi emes. U bir qanliq hujum, bir qatilliq, yaki qetli'am. Nurghun adem ölgenliki üchünla uni hergizmu bir térrorluq hujumi déyishke bolmaydu."

Ötken yili 18-séntebir aqsu baydiki bir kömürkanida hujum qilish weqe yüz bérip, 9 neper xitay saqchisi we kömürkandiki xitay ishchilarni öz ichige alghan 50 ke yéqin adem ölgen, yaki yarilan'ghanliqi xewer qilin'ghan.

Da'iriler mezkur weqe heqqidiki xewerler radi'omizda ashkarilan'ghuche, weqeni sir tutqan we shu yili noyabirning axiri weqege alaqidarliqi ilgiri sürülgen 28 atalmish "Térrorchi" öltürülgenliki delillen'gendin kéyin, weqening yüz bergenlikini ten alghan idi.

Halbuki, da'iriler hujumchilar bilen qéchip yürgenler arisida 7 neper ayal we kichik balilarning barliqini axbarattin yoshurghan.

Yuqiriqi nuqtilarni tekitlep ötken ilshat hesen ependimu bay hujumining térrorluq hujumi emeslikini bildürdi.

Ursula gotiyr maqaliside yene, xitayning Uyghur élida yüz bériwatqan bu xildiki naraziliq heriketlirining köpiyishidiki mes'uliyitini tonushni ret qilghanliqini körsitidu we mundaq yazidu: "Yéqindin buyan shinjangda köplep yür bériwatqan qanliq weqeler héchqachan xelq'ara jihadiy teshkilatlarning qilmishi emes."

U yuqiridiki qarashliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bu maqale parizh hujumidin kéyin yézilghan bir muhakime maqalisi idi. Xitay hökümiti parizh hujumidin kéyin, 'bizmu silerge oxshash hujumgha uchrawatimiz' déyish arqiliq öziningmu firansiye xelqige opmu-oxshash weziyetke duch kelgenlikini körsitishke tirishqan idi. Men buni körüp heyran qaldim. Chünki ré'alliq undaq emes idi. Ular bayda yüz bergen konkrétni bir weqeni misal qilip, öziningmu xelq'ara jihadiy herikitining hujumigha uchrawatqanliqini ispatlaydighanliqini éytqan. Erkin asiya radi'osidin bilishimizche, weqe yüz bérip ikki ayghiche xitay weqe heqqide lam-jim démigen, yaki weqeni tilgha almighan. Eger u rastinila bir jihadiy heriket bolsa, u némishqa del shu waqitning özide buni ashkarilimaydu?"

Ursula xanimning éytishiche, Uyghur élida yüz bergen qarshiliq heriketlirining köpinchisi xitayning bashqa jaylirida yüz bériwatqan naraziliq heriketlirige oxshashla bir naraziliq herikiti xalas. Bular Uyghur rayonida yüz bergenliki üchünla xitay bularni siyasiy suyi'istémal qilishqa urun'ghan.

Undaqta ursula xanimning Uyghurlarni tonushi qachandin bashlan'ghan, u Uyghurlar heqqide maqale yézip xitaydin heydelginige pushayman qilamdu yoq? uning nöwettiki hayati qandaq? bu heqtiki so'allarning jawabigha qiziqsingiz, ursula gotiyr xanim bilen ötküzülgen söhbitimizge diqqet bergeysiz. Söhbitimizning tepsilati kéler hepte huzurunglarda bolidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet