“мәҗбурий ғайиб қиливетилгәнләрни хатириләш күни” дә уйғур ғайиблар сүрүштә қилинди

Мухбиримиз ирадә
2017.08.30
uyghur-ghayib-5-iyul.jpg 5-Июл үрүмчи вәқәсидин кейин из-дерәксиз ғайиб болған уйғурларниң бир қисми.
Photo: RFA

30-Авғуст - бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин бекитилгән дуня мәҗбурий ғайиб қиливетилгәнләрни хатириләш күни. Бу мунасивәт билән дуня уйғур қурултийи вә америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши айрим-айрим баянат елан қилип, хитай һөкүмити тәрипидин зорлуқ васитиси билән мәҗбурий ғайиб қиливетилгән уйғурлар мәсилисини оттуриға қойди.

2009-Йилидики 5-июл үрүмчи вәқәси күнидә вә шундин кейин хитай сақчи даирилири уйғур мәһәллилиридә кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикәтлирини елип барған иди. Бирақ, шу тутқунларда қолға елинған бир қисим уйғурларниң болса та һазирғичә һечқандақ из-дерики болмай кәлмәктә. Дуня уйғур қурултийи вә хәлқарадики кишилик һоқуқ органлири аридин өткән 8 йил җәрянида хитай һөкүмитидин ғайибларниң ақивитини көп қетим сүрүштә қилған болсиму, хитай һөкүмити һазирғичә буниңға бир инкас қайтурмиди.

Дуня уйғур қурултийи вә америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши бу күн мунасивити билән баянатларни елан қилип, хитай һөкүмитини йәнә бир қетим бу мәсилидики мәсулийитини бойниға елишқа чақирди. Дуня уйғур қурултийи баш катипи долқун әйса әпәнди радиомизға қилған сөзидә, хитай һөкүмитини мәҗбурий ғайиб қиливетилгән уйғурларниң ақивитини ашкарилап, уларниң аилә-тавабиатлириниң көңлини тәскин тапқузушқа чақирди.

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати вә дуня уйғур қурултийи қатарлиқ органлар һазирғичә игиләнгән ениқ мәлуматлар асасида үрүмчи вәқәсидә ғайиб қиливетилгән 43 кишиниң архипини турғузуп чиққан иди. Бирақ, нурғун көзәткүчиләр бу рәқәмни әмәлийәттә ашкариланған интайин аз бир қисми болуши мумкин, дәп қаримақта.

Америкидики кишилик һоқуқ органлиридин әркинлик сарийи тәтқиқатчиси сараһ кук ханим бүгүн бизгә қилған сөзидә, мәҗбурий ғайиб қиливетиш һәрикитиниң шу кишиниң аилиси вә бир җәмийәткә салидиған вәһимисидин алғанда интайин еғир бир мәсилә икәнликини вә бу ақивәткә дучар болған уйғурлар саниниң юқирида архипи турғузулғанлардин көп юқири болуши мумкинликини билдүрди.

У мундақ деди: “мәнчә, уйғур ғайиблар һәққидики бир мәсилә болса, тутқун қилинғандин кейин из-дерики елиналмиған уйғурларниң сани ашкариланған рәқәмдин көп юқири болуши мумкин. Бу сан әмәлийәтниң наһайити аз бир қисми болуши мумкин. Биз сөзләшкән бир киши үрүмчи вәқәсидә йоқап кәткәнләрниң бир қанчә йүз киши болуши мумкинликини билдүргән иди. Униң үстигә ғайиблар мәсилиси пәқәт үрүмчи вәқәси биләнла түгимәйду. Буниңға кейин камбоджа қатарлиқ дөләтләрдин вә әң йеқин замандики мисирдин қайтурулған уйғурларниңму из-дерики йоқлуқини һесабқа қатқанда, киши ғайиб уйғурларниң әмәлий сани буниңдинму юқири, дәйдиған йәкүнгә келиду.”

Мәҗбурий ғайиб қиливетиш мәсилиси юқирида тилға елинғандәк әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики болуш биргә, ғайиб қиливетилгәнләрниң тән җазасиға учраш вә өлтүрүлүштәк ақивәтләргә дуч келиш еһтималлиқиму интайин юқири икән. Бирақ, уйғур ғайиблар мәсилисидә кишилик һоқуқ органлирини әнсиритиватқан бир мәсилә болса, уларниң хитайдики қанунсиз орган тиҗаритиниң қурбанлириға айлинип кәткән болуш еһтималлиқидур.

Бүгүн сараһ ханим радийомизға қилған сөзидә, ғайиб қилинған уйғурларға аит нурғун деталларни бирләштүрүп ойлиғанда бу еһтималлиқниң интайин юқирилиқини ейтти.

У мундақ деди: “биз елип барған тәкшүрүшлиримиз нәтиҗисидә, бу кишиләргә зади немә болди дегән мәсилә һәққидә улар хитайдики қанунсиз орган тиҗаритиниң зиянкәшликигә учриған болуши мумкин, дәйдиған бир хуласигә кәлдуқ. Чүнки, бу йәрдә шу хил йәкүнни күчләндүридиған нурғун деталлар мәвҗут. Мәсилән, бу ғайибларниң асасән яш, сағлам әрләрдин тәркиб тапқан болуши, нурғун деталларниң фалунгуң муритлириниң органлириниң елиниш әһвалиға охшайдиған болуши дегәндәк. Униң үстигә уйғур сиясий мәһбусларниң органлириниң мәҗбурий елинишидәк вәқәләр илгириму йүз берип баққан. Биз зиярәт қилған бир сабиқ уйғур сиясий мәһбус түрмидә уйғур сиясий мәһбуслардин давамлиқ қан елип тәкшүрүп турулидиғанлиқини, әмма хитай түрмидашлириниң һечқайсидин қан елинмиғанлиқини ейтип бәргән. Мушуниңға охшаш нурғун мисаллар 2009-йилидики вәқәдин кейин ғайиб болған уйғурларниң, болупму яш уйғур балилириниң орган тиҗаритигә қурбан қилинған болуши мумкинлики һәққидә җиддий әндишә пәйда қилмақта. Әлвәттә бизниң ениқ бир испатимиз болмаслиқи билән бирликтә, буни еһтималға әң йеқин, дәп қараймиз”.

Долқун әйса әпәнди хәлқара җамаәтниң уйғур ғайиблар мәсилисигә җиддий қарап, хитай һөкүмитигә бесим ишлитиши керәкликини билдүрди.

Уйғур ели вәзийитини көзитип келиватқан көзәткүчиләрниң ейтишичә, мәҗбурий ғайиб қиливетиш мәсилиси дунядики диктатор әлләрдә мәвҗут бир әһвал болсиму, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики учурни қаттиқ қамал қилиши, мустәқил органларниң яки чәтәл мухбирлириниң районға берип әһвал игилишини чәклиши һәм ғайибларниң йеқинлирини әһвални сүрүштә қилиштин чәклиши, һәтта ғайиб йеқинлириниму түрмигә солаштәк әһваллар уйғур ғайибларниң мәсилисини өзгичә қиливатқан амиллар икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.