Yaponiyede "Ghayib mezlumlarning awazi" namliq doklat élan qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2014-04-10
Élxet
Pikir
Share
Print
5-Iyul weqesidin kiyin ghayib bolghan kishiler (sol terep yuqiridin sa'et istirilikisining yönilishi boyiche): memet'abla abduréhim, zakir memet, muxter mexet, tursunjan toxti
5-Iyul weqesidin kiyin ghayib bolghan kishiler (sol terep yuqiridin sa'et istirilikisining yönilishi boyiche): memet'abla abduréhim, zakir memet, muxter mexet, tursunjan toxti
Photo: RFA

Yaponiye kagoshima xelq'ara uniwérsitétining ilmiy zhurnilida "Ghayib mezlumlarning awazi" namliq yazma doklat neshr qilin'ghan.

Mezkur doklat 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi weqeside iz-déreksiz ghayib bolghanlargha a'it yazma doklat bolup, doklat eslide amérikidiki erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi hazirlighan xewerler asasida dunya Uyghur qurultiyi teripidin 2013-yili 7-ayda teyyarlan'ghan "5-Iyuldin kéyin iz-déreksiz ghayib bolghanlar" dégen chong hejimlik yazma doklat asasida yaponche, in'glizche ikki xil tilda neshr qilin'ghan bolup, 5-iyul weqeside ghayib bolghanlardin 30 nechche kishining terjimihali we süretliri bérilgen. Doklatta yene ghayib bolghanlar mesilisige da'ir xelq'ara qanunlarda déyilgen bezi belgilimilermu körsitilgen.

Yaponiye kagoshima xelq'ara uniwérsitétining mezkur ilmiy zhurnili dölet ichidiki aliy mektep, kutupxana, tetqiqat orunlirigha, amérika, en'gliye, kanada, gérmaniye we xitay qatarliq memliketlerdiki mezkur mektep bilen dostluq munasiwiti ornatqan aliy mekteplerge we shundaqla awmén, xongkong, teywen qatarliq rayonlardiki xelq'ara medeniyet almashturush merkezlirige tarqitilidighan zhurnal bolup, yilda peqetla bir qétim neshr qilinidiken.

Mezkur doklat yaponiyede tonulghan siyasiy iqtisad penliri mutexessisi, proféssor sé'iji bashchiliqida neshrge teyyarlan'ghan.

Doklatning kirish söz qismigha proféssor doktor sé'ijining sözi bérilgen bolup,uningda: "Xelq'ara jem'iyetning diqqitini chekken, kelgüsidiki we shundaqla nöwettiki dunya weziyitide tolimu muhim dep qaralghan 2009-yilidiki 5-iyul weqeside ölgen Uyghur, xitay milletlirining a'ilisi belkim hazirghiche azab we ökünüsh ichide ularni eslimekte. Emma hazirghiche, weqening sirtqi körünüshi bizge bir'az melum bolghini bilen ichki qismi téxiche namelum. Biz mushundaq azab ichide turuwatqan chéghimizda oylimighan yerdin 2013-yili 10-ayning 28-küni béyjing tyen'enménde aptomobil bilen hujum qilish weqesi yüz berdi. Xitay terep weqede üch kishining ölgenlikini we weqege munasiwetlik dep besh kishini qolgha alghanliqini we weqe sadir qilghuchilarning shinjang Uyghur aptonom rayonidin kelgen Uyghurlar ikenlikini bildürdi.Xitay hökümet da'iriliri weqeni shundaqla "Térrorluq weqe" dep élan qilip, weqening chet'eldiki "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilati bilen munasiwetlik ikenlikini ilgiri sürdi. Emma, roytérs agéntliqi bolsa 10-ayning 30-küni chet'eldiki Uyghurlarning sürgündiki kishilik hoquq teshkilati bolghan dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadirning weqe toghrisida xelq'ara jem'iyetning tekshürüsh élip bérishini telep qilghanliqini xewer qildi. Bu weqede xelq'aragha éniq bolmighan terepler tolimu köp idi" déyilgen.

Proféssor doktor sé'iji kirish sözide yene, 5-iyul weqesi yüz bergen kündin bashlap xitay da'irilirining weqe heqqide bergen melumatliri bilen chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining élan qiliwatqan doklatlirida tüptin oxshimasliq we köp perqler bolghanliqi sewebidin, chet'eldiki Uyghur teshkilatliri xelq'ara jem'iyetni weqeni tekshürüshke we weqe toghrisida adil höküm chiqirishqa chaqiriq qiliwatqanliqini bildürgen.

Kirish sözning axirida proféssor sé'iji özlirini qimmetlik matériyal we uchurlar bilen teminligen mezkur doklatning etrapliq neshr qilinishigha yéqindin yardemde bolghan dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining re'isi dolqun eysagha tetqiqat guruppisi namidin rehmet éytidighanliqini bildürgen.

Ziyaritimizni qobul qilghan proféssor sé'iji 21-esirdimu, 5-iyul weqeside Uyghurlarning ikkinchi dunya urush mezgilidiki némis eskerliri teripidin öltürülgen yehudilardek öltürülüshining özi insan qobul qilghili bolmaydighan paji'e ikenliki heqqide toxtilip, weqege a'it deliller hazirlan'ghanda, xitay hökümitining bu weqening jinayi jawabkarliqigha tartilidighanliqini bildürdi.

Proféssor sé'iji Uyghurlarning kishilik hoquq mesiliside weten ichide saqliniwatqan mesililerni chet'elde bu xil höjjetlik yazma doklat qilip élan qilish arqiliq xelq'ara jem'iyetning Uyghurlargha bolghan diqqitini qozghashni meqset qilidighanliqini ilgiri sürdi.

U sözide yene, ispaniyediki xelq'ara sotqa erz qiliniwatqan, tibetlerni basturushqa yétekchilik qilghan xitay kompartiyisining sabiq dölet re'isi jyang zémin qatarliqlar üstidin bérilgen erzge oxshash 5-iyul Uyghur ghayibliri mesiliside elwette tibetlerning erz qilish yoli boyiche bu mesilisini xelq'ara sotqa erz qilishning zörürlükini éytti.

Sé'iji sözide, 5-iyul weqesidiki ghayiblar mesiliside bir tekshürüsh guruppisining bu mesilini Uyghur éligha bérip mexsus tekshürüp kélishini arzu qilidighanliqini, emma xitay terepning buninggha yol qoymaydighanliqini bildürüp, bu mesilide xelq'ara qanun-nizamlardin etrapliq paydilinip ish élip bérish kéreklikini shundaqla xitay emeldarlirigha 5-iyul weqeside élip barghan qirghinchiliq qilmishi üchün xelq'ara sotning tutush buyruqi élan qilip, ulargha dunyada heqqaniyet qanunining mewjutluqini bildürüp qoyush kéreklikini bildürdi.

Siyasiy iqtisad penliri mutexessisi sé'ijining bildürüshiche, yaponiye kagoshima xelq'ara uniwérsitétining mezkur zhurnilining 2012-yilliq sanidimu "Aqsaraygha yollan'ghan rabiye qadir mektupliri" namliq chong hejimlik höjjetlik doklatmu élan qilin'ghan bolup,mezkur zhurnal shu yili 5-ayda tokyoda échilghan dunya Uyghur qurultiyi 4-nöwetlik qurultiyining yighinidimu keng yighin qatnashquchilirigha tarqitip bérilgen. Undin bashqa, 2010-yilliq sanida "5-Iyul weqesini untumang" namliq maqale we shundaqla xitay ölkiliridiki Uyghur qizlirining hayat kechürmishlirige da'ir "Uyghur xanim-qizlirining xitay jem'iyitidiki orni" mawzuluq maqalimu élan qilin'ghan.

Igilishimizche, proféssor doktor sé'iji yaponiyediki Uyghur mesilisige qiziqquchilar we qollighuchilar ichide özining özgiche qarashliri bilen Uyghur mesilisini qollap kéliwatqan we Uyghurlar heqqide köplep maqalilerni élan qiliwatqan hosulluq tetqiqatchilardin biri bolup, u yéqin kelgüside yapon we yaponiyelik Uyghurlardin teshkillen'gen bir guruppa tetqiqatchilar bilen yawropa, türkiye qatarliq ellerde yashawatqan Uyghurlar heqqide etrapliq tekshürüsh we tetqiq élip bérish arqiliq muhajirettiki Uyghurlarning hayati toghrisida chong hejimlik ilmiy doklat yézip chiqishni dölet derijilik tetqiqat pilanigha kirgüzgen.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet