Ғулҗадики 55 уйғурға һөкүм елан қилинған очуқ сот хәлқарада диққәт қозғиди

Мухбиримиз әркин
2014-05-28
Share
ghulja-sot-meydan.jpg Уйғур елида арқа-арқидин йүз бәргән партлитиштин кейин, хитай даирилири ғулҗида 55 уйғурни "3 хил күчләргә зәрбә бериш" баһаниси билән сотлиған. 2014-Йили май, ғулҗа.
amnesty.org

Хитай даирилири ғулҗида ечилған 55 уйғур үстидики сотниң аталмиш "3 хил күчләр гә зәрбә бериш ирадисини ипадиләйдиған" лиқини көрсәткән болсиму, бирақ бәзи хитай зиялийлири бу сотниң уйғурларниң ғуруриға тегип, уйғур-хитай мунасивитигә техиму бузғунчилиқ қилидиғанлиқини билдүрди.

28‏-Апрел, ғулҗа тәнтәрбийә мәйданида өткүзүлгән очуқ сотта, аблимит абдулла қатарлиқ 3 киши өлүм җазасиға мәһкум қилинип, абдуғени ясин қатарлиқ 38 киши қолға елиш, арман алим қатарлиқ 27 киши җинайи ишлар бойичә тутуп турулушқа буйрулған. Мәһкумларниң асасән һәммиси террорлуқ, бөлгүнчилик вә диний радикаллиқ билән әйибләнгән.

Ғулҗадики мәзкур очуқ сотниң 1962-йили йүз бәргән ғулҗа "29‏-май вәқәси" ниң 52 йиллиқ хатирә күни һарписида ечилиши диққәт қозғиди. Хитай һөкүмити 1962-йили 29-май күни қораллиқ күчлирини ишқа селип, уйғур намайишчилирини қанлиқ бастурған. Бу вәқә шималий уйғур елидә йәрлик аһалиниң зор көләмлик совет иттипақиға қечишини кәлтүрүп чиқарған иди.

Биз очуқ сот әһвали вә мәһкумларниң салаһийити қатарлиқ тәпсилатларни игиләш үчүн ғулҗадики бәзи мунасивәтлик орунларға телефон қилдуқ. Биз телефон қилған мутләқ көп орун соалимизға җаваб беришни рәт қилған болсиму, бирақ телефонимизни алған мәлум орунниң бир аманлиқ хадими, бундақ җазалашқа өзиниң таза қетилмайдиғанлиқини ипадилиди.

Аманлиқ хадими: бизниң тәвәйимиздин сотланғанлар йоқ.
Соал: қайси тәвәниң балилири булар. Уларниң һәммиси ғулҗилиқ балиларму яки җәнубтин, уяқ-буяқтин кәлгәнләрму барму?
Аманлиқ хадими: уни билмидим. Мәнғу бармидим, бирақ бизниң тәвәдин йоқ дәйдиғу, бу йәрдики сақчилар. Бизниң тәвәдә ундақ адәм йоқ икән.
Соал 22:-май үрүмчидә йүз бәргән вәқәдин кейин, силәрниң башқуруш даирәңлардики тутуп турулуватқанлар барму?
Аманлиқ хадими: яқ! үрүмчидики вәқәдин тутулғанлар бу йәрдә йоқ.
Соал: мәсилән, дөләт аманлиқ әтрити яки бихәтәрлик идариси тутқан ишларни дәймән?
Аманлиқ хадими: һә, дөләт аманлиқ әтритидикиләр өзиниң тәвәсидә тутқанлар бар. Лекин үрүмчидики вәқәгә четишлиқ адәмләр йоқ. Дөләт аманлиқ әтрити бизниң тәвәдин тутқун адәмләр бардур, бәлким.
Соал: сизниңчә қанчилик адәм дөләт аманлиқ әтрити тәрипидин тутулғанду, силәрниң районниң өзидә?
Аманлиқ хадими: бизниң райондин, әмди уни бизниң сиясий йетәкчи билиду, мән таза билип кәтмәйдикәнмән.
Соал: түнүгүнки очуқ сотни тәнқид қиливатиду, "мәдәнийәт инқилаби" да болатти бундақ ишлар дәп. Қануни тәртипсиз, адвокат йоқ, өзини ақлаш йоқ, һечнемә йоқ 55 адәмни йиғип келип, бундақ очуқ сот қилиш, җуңгониң өзиниң асасий қанун, җинайи ишлар қанунлириниң тәртиплиригә пүтүнләй хилап, дәп тәнқид қиливатиду. Сизниңчә болғанда бирәр асаси барму бу тәнқидниң?
Аманлиқ хадими: буни дәп кәлсәк, мәнму таза әмди....... Гәп җиқ буни дәп кәлсәк. Немә десәк болар, мәнму таза уқуп кәтмәймән. Әмди, биз мушу йәрдә болғандин кейин, чоқум мушу җуңгониң қанунлириға бой сунмисақ болмайду. Бизму мушу қанун орнида ишлигәндин кейин. Әмди юқиридики башлиқлар немә десә, шу- дә әмди.

Ғулҗадики очуқ сот, хитай һөкүмити уйғур елидә "мәдәнийәт инқилаби" дәвридики аммиви күрәш қилиш усулини қоллиниватамду, дегән әндишиләрни пәйда қилди. Хитай компартийәси 10 йиллиқ "мәдәнийәт инқилаби" дәвридә, әйибләнгүчигә һечқандақ өзини ақлаш пурсити берилмәйдиған аммиви сот шәклини қоллинип, сиясий өктичиләрни бастурған иди.

Ғулҗадики очуқ сотта, тәптиш, сот органлириниң бир чәткә қайрип қоюлуп, или областлиқ партком сиясий қануникомитети секретари или миңхуйниң нутуқ сөзлиши диққәт қозғиди. Или миңхуй нутқида, һәр бир адәм қатнашқан "3 хил күчләр" гә қарши хәлқ уруши елип беришни тәкитлигән.

Тәнқидчиләр болса, сотниң сиясийлаштурулуп, миллий зиддийәтни давамлиқ өткүрләштүридиғанлиқини агаһландурди. Америкида олтурушлуқ иқтисадшунас, өктичи зиялий хе чиңлйән ханим, хитай данилирини очуқ сот ечип адәм җазалаштәк бу хил "ғәйрий мәдәний" усулға хатимә беришкә чақирди.

У мундақ деди: мавзедоң дәвридә, у аз санлиқ милләтләр райониниң муқимлиқини дәп, хәнзулар районида йол қоюлған бәзи чарә-тәдбирләрни уйғур илида йолға қоймиған. Ваң җин бурун өзиниң шинҗаңдики радикал солчи қилмишлири сәвәблик партийә ичидә тәнқидкә учриған иди. У өзини тәкшүрүшкә мәҗбур болған. Бирақ һазирқи әһвалдин қариғанда даириләр аз санлиқ милләтләрниң хаслиқини ойлашмайду. Улар бурунқи тәдбирләрни бималал йолға қойидиған болди. Лекин бу тәдбирләр аз санлиқ милләтләр билән компартийәниң зиддийитини, болупму аз санлиқ милләтләр билән хәнзулар оттурисидики зиддийәтни өткүрләштүриду. Компартийә адәмниң ғуруриға азар беридиған бу хил "ғәйрий мәдәний" усулни тамамән бикар қилиши, алди билән уйғур районида бикар қилиши керәк.

Шуниң билән тәң хәнзулар районида бикар қилиши лазим. Бу арқилиқ җуңго хәлқара җәмийәткә өзиниң "ғәйрий мәдәний" явайи җәмийәткә қайтиватқанлиқини әмәс, "мәдәний җәмийәт" кә йеқинлишиватқанлиқини көрситиши керәк.

Бирақ, хе чиңлйән ханимниң қаришичә, уйғур илиниң һазирқи вәзийити һечкимгә пайдилиқ әмәс. У, бу мәсилини һәл қилишниң бир мувапиқ чарисини тепиш керәкликини билдүрди.

Хе чиңлйән мундақ деди: шинҗаң мәсилиси бу әһвалға келип қелишта мәлум басқучни бесип өтти. Бирақ бу йолда җуңго компартийәси, хәнзу хәлқи вә уйғур хәлқиниң һечқандақ чиқиш йоли йоқ. Һәммә тәрәп буниңда зиян тартқучи. Шуңа, мумкинчилик болса, шинҗаң тәрәп өзиниң бәзи тәләплирини ениқ оттуриға қоюши лазим. Бирақ бу тәләпләр биринчидин, уйғур хәлқиниң һоқуқлирини әкс әттүрүши, иккинчидин, бу тәләпләрни компартийә қобул қилалайдиған болуши, хәлқара җәмийәтниң үмидини әкс әттүрүши керәк. Чүнки, йеқинда йүз бәргән икки вәқә, йәни күнмиң вәқәси вә үрүмчи вәқәси "террорлуқ" дәп тәнқидкә учриди. Хәлқара җәмийәтниң һесдашлиқи бу вәқә билән бир аз тәсиргә учриған болсиму, лекин кишиләр шуни билиду, бу вәқәләр һечқандақ амали қалмиған уйғурларниң бир хил радикал қаршилиқ һәрикити. Шуңа, мән мумкинчилики болса, бир хил чиқиш йолини тепиш керәк, дәп ойлаймән. Әгәр чиқиш йоли тепилмиса, чиқиш йоли йоқ радикал қаршилиқ һәрикәтлиридин сақлиниш лазим. Чүнки, зораванлиқ қарши зораванлиқни кәлтүрүп чиқириду. Нәтиҗидә, бу мәсилә бир хил туюқ йолға кирип қалиду. Лекин бундақ әһвал бурун дуняда йүз берип бақмиған әмәс. Мәсилән, косово мәсилиси. Шуңа, җуңго һөкүмити әң яхшиси уйғурға бундақ қилмаслиқи керәк.

28‏-Май ғулҗа өткүзүлгән очуқ сот, хитай һөкүмити "террорлуққа" қарши омуми йүзлүк бастуруш һәрикити башлиған бир қанчә күндин буян, уйғур елидә елип берилған тунҗи очуқ сот әмәс.

Даириләр өткән һәптә уйғур илиниң җәнубийда очуқ сот ечип, 39 нәпәр уйғурни җазалиған. Улар охшашла террорлуқ, бөлгүнчилик, диний радикаллиқ билән әйиблигән иди.

Хитай һөкүмити"террорлуққа" қарши омуми йүзлүк бастуруш һәрикити 22‏-май үрүмчи шималий бағчә йолидики "әтигәнлик базар һуҗуми" ни баһанә қилип қозғиди. Даириләр 43 адәм өлгән, 90 дин артуқ адәм яриланған һуҗумни чәтәлдики радикал диний күчләргә бағлиған. Бирақ, хәлқара көзәткүчиләр, бу вәқәниң чәтәлдики радикал диний күчләр билән алақиси барлиқи гуманлиқ, дәп қарашқан иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт