Rabiye qadir xanim amérika dölet mejliside Uyghur dawasini anglatti

Muxbirimiz eziz
2016-12-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejlisi ötküzgen "Xitaydiki insan heqliri depsendichiliki we uning hazirqi ehwali heqqide guwahliq bérish yighini" da d u q re'isi rabiye qadir xanim xitay hakimiyiti astidiki Uyghurlarning insan heqliridin melumat bermekte. 2016-Yili 7-dékabir, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi ötküzgen "Xitaydiki insan heqliri depsendichiliki we uning hazirqi ehwali heqqide guwahliq bérish yighini" da d u q re'isi rabiye qadir xanim xitay hakimiyiti astidiki Uyghurlarning insan heqliridin melumat bermekte. 2016-Yili 7-dékabir, washin'gton.
RFA/Eziz

Dunyadiki herqaysi döletler "Dunya insan heqliri küni" munasiwiti bilen alaqidar pa'aliyetlerge teyyarliq qiliwatqan bir peytte, amérika dölet mejliside 7-dékabir küni chüshtin kéyin xitaydiki insan heqliri depsendichiliki we uning hazirqi ehwali heqqide guwahliq bérish yighini ötküzüldi. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim guwahliq bergüchilerning biri süpitide söz qilip, xitay hakimiyiti astidiki Uyghurlarning insan heqliridin melumat berdi.

Birleshken döletler teshkilati 1948 -yilidin buyan her yilining 10-dékabir küni "Dunya insan heqliri xatire küni" bolidighanliqini belgiligen bolup, bu künde dunya miqyasida alaqidar teshwiqat xizmetliri hemde zörür pa'aliyetler ötküzülidu. Bu yilmu shu türdiki xizmetler qatarida amérika dölet mejlisi xitaydiki izchil yamanliship méngiwatqan insan heqliri bash téma qilin'ghan "Xitaydiki insan heqliri öktichilirining külpetliri: ötmüshke we kelgüsige nezer" témisidiki guwahliq bérish yighini ötküzdi.

Yighin'gha re'islik qilghan parlamént ezasi kristofér simis aldi bilen söz élip, insan heqliri mesililiri boyiche awan'gartliq rolini oynighan shexslerning herqachan xitayda zorawanliqning qurbanlirigha aylinip kétiwatqanliqini tekitlidi.

Uning qarishiche, mushu xildiki pa'aliyetchiler duch kéliwatqan ré'alliq amérika tashqi siyasitining xitaydiki insan heqlirining emelge éshishi hemde dunya miqyasidiki insan heqliri pa'aliyetchilirining istiqbali üchün qanchilik muhim ikenlikini, shundaqla néme üchün amérika tashqi siyasitining "Insan heqliri diplomatiyisi" bolushi lazimliqini roshen halda körsetmekte iken. U amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining re'isi bolush süpiti bilen bu yil 6-öktebir özliri élan qilghan 2016-yilliq doklattiki alaqidar melumatlargha asasen, xitaydiki insan heqlirini barghanséri yamanliship méngiwatidu, dep qaraydighanliqini bildürdi.

U, bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Ötken yilmu xitaydiki insan heqliri himayichiliri we démokratiye pa'aliyetchiliri zulmet we müshkülatqa tolghan bir yilni bashtin kechürdi. Bu ehwallarni mushu yerde guwahliq bérish üchün kelgen qimmetlik méhmanlar hemmidin yaxshi chüshinidu, dep oylaymen. Chünki, ular xitayda yashawatqan hemde azab oqubetlerge duchar boluwatqan shu xildiki insanlargha oxshash özlirining étiqadi we emeliy heriketliri üchün jazalan'ghan hemde shu sewebtin xitaydin kétishke mejbur bolghan. Xitay re'isi shi jinpingning 'qanun arqiliq idare qilish' dégen endizisi astida xitayning qanun sistémisi pikir erkinliki, puqrawi jem'iyet, diniy étiqad we bashqa tüp heq-hoquqlarni téximu qattiq cheklesh üchün xizmet qildi. Mesile shu yerdiki, hazir amérika diplomatiyisi xitayning ré'alliqi bilen uyghun bolmighan (toghriraqi héchqachan uyghun bolup baqmighan) siyasetlerge merkezliship qéliwatidu. Ötken yigirme yilda amérikining tashqi siyasiti 'xitaydiki éship méngiwatqan iqtisadiy tereqqiyat, siyasiy islahat we qanun arqiliq idare qilish sistémisini berpa qilishqa apiridu' dégen chüshenchini asas qilip kelgen idi. Halbuki, emeliyet shuni ishare qiliduki, biz xitayni xelq'ara sistéma bilen bir gewdileshtürüshke zéhin qoyup yürginimizde, kompartiye hökümranliqidiki xitayning özi bilgen senemge desseydighanliqidek ashkara heqiqetke sel qarap kelduq."

Bu qétimqi yighin'gha guwahliq bérish üchün kelgen dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim xitay hakimiyitining hökümranliqida Uyghurlarning insan heqliri jehettiki depsendichilikning eng chong qurbanlirining biri boluwatqanliqidin melumatlar berdi. U özining biwasite körgenliri we herqaysi axbarat wasitiliri arqiliq melum bolghan uchurlargha asasen, xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqadini nishan qilghan halda ularning xitay asasiy qanunida belgilen'gen eng eqelliy heq we hoquqlirinimu ayaq asti qilip kelgenlikini sözlep ötti. Rabiye qadir xanimning terjimani, dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi ömer qanat oqup ötken yazma bayanatta, rabiye qadir xanimning munu sözliri alahide orun igileydu: "Men xitay türmisidin chiqqan 2005-yilidin buyan xitay hökümitining Uyghurlarni nishan qilghan insan heqliri depsendichiliki izchil halda éship méngiwatidu. Hazir sherqiy türkistandiki siyasiy erkinlik xitay boyiche eng töwen derijide mewjut bolmaqta. Puqralarning teshkillinish we söz erkinlikliri qattiq teqib qilinmaqta. Buning eng tipik misali süpitide Uyghur ziyaliysi ilham toxtini tilgha élish mumkin. Hazir xitay hökümiti özining bu qilmishlirini térrorluqqa qarshi küreshning bir qismi, dep perdazlawatidu. Halbuki, sherqiy türkistanda ijra boluwatqan yerlik nizamlar buning térrorluqni emes, belki yerlik Uyghurlarni nishan qiliwatqanliqini körsetmekte. Islam dini Uyghurlarning milliy kimlikide hel qilghuch amil hésablinidighanliqi üchün xitay hökümiti türlük diniy nizamlarni tüzüp chiqip Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini boghup kéliwatidu. Buning bilen sherqiy türkistanda Uyghurlarning qarshiliq heriketliri barliqqa kéliwatidu, shundaqla bir qisim Uyghurlarni radikalliqqa mejburlawatidu. Shuning üchün sherqiy türkistanda, xitayda we ottura asiyada muqim weziyetning barliqqa kélishi amérikining hörlük we heq-hoquqlargha munasiwetlik qimmet qarishining mezkur rayonlargha tarqilishini purset bilen temin étidu."

Yighin ariliqidiki dem élishta rabiye qadir xanim ziyaritimizni qobul qilip, bu xildiki guwahliq bérish pa'aliyetlirining muhimliqini, bolupmu xitay yolgha qoyuwatqan axbarat erkinlikini cheklesh arqiliq xitayda néme ishlarning boluwatqanliqini tashqi dunyadin yoshurush usuli keng ewj éliwatqan bir shara'itta, Uyghur teshkilatlirining mushundaq aliy derijilik orunlar teshkilligen yighinlarda Uyghurlar duch kéliwatqan türlük zulumlarni tashqi dunyagha anglitishining zor ehmiyiti barliqini tekitlidi.

Biz uningdin, bu qétimqi guwahliq bérish pursitidin paydilinip dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur milliti namidin amérika parlaménti, shundaqla yéngidin teshkilliniwatqan amérika hökümitige qandaq tekliplerni bergenlikini sorighinimizda, rabiye qadir xanim özining Uyghurlar namidin otturigha qoyghan telepliri heqqide tepsiliy melumatlar berdi.

Bu qétimqi yighin'gha yene, tibet rayoni we xitaydiki insan heqliri depsendichilikidin guwahliq bérishke dalay lamaning wekili pénpa séring shundaqla xitay démokratliridin yang jyenli, wéy jingshéng, chén gu'angchéng qatarliqlar qatnashti.

Toluq bet