Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән гуваһлиқ бериш йиғинида уйғур мәсилиси тилға елинди

Мухбиримиз ирадә
2014-05-16
Share
Congressman-Frank-Wolf-305 Америка дөләт мәҗлиси әзаси (Frank Wolf) франк волф, 11 - ийун чаршәнбә күни, дөләт мәҗлиси компйутерлири вә информатсийә системисини техиму йуқири дәриҗидә қоғдаш һәққидә бир қанун лайиһиси тонуштурған.
AFP Photo

Америка дөләт мәҗлисидә ечилған бир гуваһлиқ бериш йиғинида хитай һөкүмити уйғур вә тибәт районлириға қаратқан бесимниң илгири көрүлүп бақмиған дәриҗидә еғирлашқанлиқи билдүрүлди.

Бу сөзләр дөләт мәҗлисиниң америка-хитай иқтисадий вә хәвпсизлик мунасивәтлирини баһалаш комитети уюштурған "хитайдики муқимлиқ-тийәнәнмен вәқәсидин елинған савақлар вә униң америкиға көрсәткән тәсири" намлиқ йиғинда оттуриға қоюлди.

Йиғинда тийәнәнмен вәқәсидин кейинки вәзийәт, хитайдики сиясий, иқтисадий вә иҗтимаий мәсилиләр, бу мәсилиләрниң америка иқтисадиға вә хәвпсизликигә көрситиватқан тәсирлири мулаһизә қилинған.

Америка дөләт мәҗлисидә пәйшәнбә күни өткүзүлгән бу гуваһлиқ бериш йиғиниға көплигән парламент әзалири, хитай ишлири тәтқиқатчилири, иқтисадшунаслар вә кишилик һоқуқ органлириниң тәтқиқатчилири қатнашти. Улар тийәнәнмен вәқәси йүз берип аридин өткән бу 25 йил мабәйнидә хитайда немә өзгиришләрниң йүз бәргәнлики яки бәрмигәнлики, хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити, иҗтимаий вә сиясий мәсилиләр, америкиниң хитайға қаратқан сиясити қатарлиқ кәң темиларда муназирә елип барди.

Йиғинниң биринчи қисмида доклат берип өткән бостун университетиниң оқутқучиси доктор җосеф февсимис, калифорнийә университетиң оқутқучиси шявчияң, америка дөләт мәҗлис әзаси франк волф қатарлиқ сөз қилғучилар хитайда тйәнәнмин вәқәсидин кейинки 25 йил мабәйнидә иқтисад, маарип, кишиләрниң турмуш сәвийиси қатарлиқ нурғунлиған саһәләрдә тәрәққиятлар мәйданға кәлгән болсиму, әмма сиясий җәһәттә юқиридикидәк тәрәққияттин сөз ечишниң мумкин әмәсликини билдүрүшти.

Улар хитайда һелиһәм дөләтни қанун билән идарә қилиш, әдлийәниң мустәқиллиқи, ахбарат-учур әркинликиниң капаләткә игә қилиниши, хәлқниң ирадисигә һөрмәт қилиш қатарлиқ җәһәтләрдә һечқандақ бир илгириләш барлиққа кәлмигәнликини, әксичә хитай һөкүмитиниң тийәнәнмен вәқәсини қанлиқ бир шәкилдә бастурғандин кейин бу җәһәттики тәҗрибилирини йәкүнләп, қандақ қилғанда пуқраларни контрол қилиш, қандақ қилип бу хилдики зор вәқәләрни техиму үнүмлүк тосуп қелиш җәһәттики иқтидарини ашурғанлиқини билдүрди.

Юқиридики бу көзәткүчиләр бирдәк, ши җинпиң тәхткә олтурғандин кейин униң барлиқ һоқуқни мәркәзләштүрүп, пуқралар үстидики қамални илгирики һечқандақ бир рәһбәр қилип бақмиған дәриҗидә күчәйткәнликидәк бир нуқтида ортақлашти.

Калифорнийә университетиниң оқутқучиси шявчияң бу һәқтики сөзидә, хитай һөкүмитиниң бесимни ашурғансери, хитай пуқралириниң һөкүмәткә болған наразилиқиниңму илгирики һәрқандақ вақиттикидин бәкрәк күчлүк болуватқанлиқини, бу хил зораванлиқ һәрикәтлирини тордики инкаслардин, пуқралар билән һөкүмәт арисидики тоқунушлардин вә барғансери зораван түс еливатқан қаршилиқ һәрикәтләрдин көрүвелишқа болидиғанлиқини билдүрди.

У сөзидә хитайда 25 йилниңяқи йүз бәргән бирдин-бир өзгиришниң тор дунясида шәкиллиниватқан өктичилик икәнликини, һазир пуқраларниң тор арқилиқ илгири өзлири көрүп болалмиған нурғун адаләтсизликләр, әмәлдарларниң чириклики вә башқа нурғун тәңсизликләрдин тор арқилиқ хәвәрдар болушқа муйәссәр болғанлиқини, шуңа тор дунясиниң хитай пуқралириниң идийисидә зор өзгириш ясаватқанлиқини оттуриға қойди.

Америка дөләт мәҗлиси франк волф болса сөзидә асаслиқ америка һөкүмитиниң вә шундақла ғәрб демократик әллириниң кишилик һоқуқ мәсилисидә хитайға ишлитиватқан бесиминиң йетәрлик болмайватқанлиқидәк мәсилә үстидә тохталди. У хитай һөкүмити пуқраларниң һоқуқини илгириләп дәпсәндә қиливатқан, дини әркинлик чәклиниватқан бир шараитта америка һөкүмитиниң мәйли демократлар, мәйли җумһурийәтчиләр болсун, һечбир партийиниң америкиниң әң асасий қиммәт қариши болған асасий кишилик һоқуқларниң капаләткә игә қилиниш мәсилисидә хитайға йетәрлик бесим ишләтмигәнликини тәнқид қилди. У, хитайдики кишилик һоқуқ актиплириға, өктичиләргә, динға ишәнгүчиләргә зулум қиливатқанлиқини тилға алғанда рабийә қадир ханим вә униң түрмидики оғлиниң исмини алаһидә тилға алди. У сөзидә "уйғур мусулманлири өз ихтиярлиқи бойичә йиғилиш, тәшкиллиниш һоқуқидин мәһрум қилинмақта. Улар мәҗбурий иқрар қилдуруш вә өлүм җазасиға учримақта. Рабийә қадир ханимниң оғли 7-8 йилдин бери һелиһәм һәқсиз йәргә түрмидә тутуп турулмақта. У түрмидә өләрмән һаләткә кәлтүрүп қоюлди, әмма һечкимниң буниң билән кари болмайватиду" деди.

Франк волф сөзи давамида америка вә ғәрб демократик әллириниң тибәттики өзини көйдүрүш вәқәлирини тосуш, хитайниң америкидики чоң ширкәтләр вә һөкүмәт органлириға, америка пән-техникисиға қаритиватқан җасуслуқ паалийәтлири, интернет тор һуҗумлириниң алдини елиштиму йетәрсиз қеливатқанлиқини билдүрүп, америка һөкүмитини хитайға қаратқан бесимини күчәйтип, әмәлий иш қилишқа, америка дөлитиниң асасий принсиплирини унтуп қалмаслиқ һәққидә агаһландурди.

Йиғин давамида йәнә кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати, әркинлик сарийи вә чеграсиз мухбирлар тәшкилатиниң вәкиллириму хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити үстидики көзитиш нәтиҗилирини оттуриға қоюп өтти. Улар, тйәнәнмин вәқәси болуп аридин 25 йил өткән болсиму, хитай һөкүмитиниң техичә өктичи пикирләрни аңлайдиған, уларға қулақ беридиған бир алаһидиликни йетилдүрүп болалмиғанлиқи, әксичә бу йиллар мабәйнидә өктичи авазларни җимиқтуруш, учурни қамал қилиш һәрикитиниң техиму күчийип кәткәнликини, ши җинпиңниң бу җәһәттә илгирики дөләт рәһбәрлирини бесип чүшкәнликини қәйт қилишти. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори софи ричардсон бу йиғинда оттуриға қоюшқа тегишлик муһим мәсилиләрниң бириниң һәм хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләт районлиридики сиясити вә бу йәрдә мәйданға келиватқан зораванлиқ вәқәлири икәнликини әскәртти вә хитай һөкүмитиниң уйғур елидә барлиққа келиватқан вәқәләрни террорлуқ вәқәси, дәп қарилаватқанлиқини билдүрди. У әслидә 25 йилдин кейинки бүгүнки күндә хитайда кишилик һоқуқ вәзийити яхшиланған болуши керәкликини, әмма реаллиқиниң буниң әксичә икәнликини тәкитләп, америка һөкүмитиниң хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитини давамлиқ көзитиши вә бу җәһәттики бесимини ашурушни давам қилиши керәкликини билдүрди.

Әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сара кук ханим сөзидә хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин буян учурни қамал қилишқа алаһидә күч чиқириватқанлиқини оттуриға қойди.

У хитай һөкүмитиниң сәзгүр учурларни болупму тйәнәнмин вәқәсигә охшаш зор вәқәләр, уйғурлар вә тибәтләр, фалунгуң муритлириға алақидар учурларни, бу һәқтики муназириләрни қаттиқ қамал қилидиғанлиқини, уйғур елидә йүз бәргән наразилиқ һәрикәтлири, ғайиблар мәсилиси, қейин-қистаққа елиш қатарлиқ мәсилиләргә аит учурларни вә бу районларға кирип бу зиянкәшликкә учриғучилар билән биваситә учришиш, сөзлишишни қамал қилғанлиқтин мустәқил учурға еришишниң мумкин болмайватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң түрлүк васитиләр арқилиқ бу вәқәләрниң арқисидики һәқиқәтни йошуруп қеливатқанлиқини билдүрди.

Муназиридә давамида йәнә хитай һөкүмити тәрипидин "дөләтни парчилашқа урунуш" җинайити билән қолға елинған, академик илһам тохтиниң мәсилисиму оттуриға қоюлди. Чегриисиз мухбирлар тәшкилатиниң тәтқиқатчиси делфин һалгенд ши җинпиң тәхткә чиққандин буян униң учур вә хәвәр тарқатқучилар, ахбаратчиларға қаратқан чәклимини күчәйтивәткәнликини, хитай һөкүмитиниң һазирғичә ахбарат васитилирини өзлириниң тәшвиқат васитиси сүпитидә қоллинип келиватқанлиқини әскәртти. У хитай һөкүмитиниң интернет қолланғучилири, интернет язғучилири үчүн әң чоң түрмә икәнликини, хитай һөкүмитиниң мәйли дөләт ичидики мухбирлар яки чәтәллик мухбирларниң һәммисигә бесим ишлитип, уларни өзи халимайдиған темиларда хәвәр йезиштин чәкләватқанлиқини билдүрди. У интернет язғучиси илһам тохтиниңму түрмидә йетиватқан 34 нәпәр интернет язғучисиниң бири икәнликини тилға алди. Делфин ханим сөзи давамида ши җинпиң тәхткә чиққандин кейин барлиқ күчини ахбарат-учурни қамал қилишқа қаритишиниң хитайда демократийилишиши мәсилисидики интайин хәтәрлик бир сигнал икәнликини әскәртти.

Йиғинда сөз қилған мутәхәссисләр бирдәк, хитайда йолға қоюлуватқан бесим сиясити, учур-ахбаратни контрол қилиш, бастуруш, дини әркинликни чәкләш, һоқуқни мәркәзләштүрүш, чириклик қатарлиқ нурғун мәсилиләрниң муқимсизлиқ яритиватқанлиқини, муқимсизлиқниңму барғансери зорийиватқанлиқини вә бу хил иҗтимаий қалаймиқанчилиқларниң пәқәт хитай чеграси ичигила тәсир көрситип қалмай, бәлки хитай сиртиғиму җүмлидин америкиниң мәнпәәтлиригиму тәсир көрситидиғанлиқини билдүрди, шуңа улар америка һөкүмитиниң хитай һөкүмитигә қаратқан сиясәтлиридә кишилик һоқуқ, дөләтни қанун арқилиқ идарә қилиш мәсилисини алдинқи пиланға қоюши керәкликини тәкитләшти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт