Америка авам палатаси хитайни диний, сиясий мәһбусларниң ички әзасини мәҗбурий көчүрүп сетишни дәрһал тохтитишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2016.06.16
organ-tijariti-305.png Хәнзу дохтур ваң венйи хитайдики орган тиҗарити тоғрисида америкида доклат бәрмәктә.
AFP

Америка авам палатасиниң 343‏-номурлуқ қарар лайиһисини җумһурийәтчи авам палата әзаси елина рос-летенант ханим билән демократик авам палата әзаси гералд конолли 2015‏-йили 6‏- айда оттуриға қойған.

Қарар лайиһиси бу йил 3‏-айда авам палата ташқи ишлар комитетида тәстиқлинип, авам палатасиниң мақуллишиға сунулған иди.

Қарар лайиһәсидә, хитайниң адәм ички әзалирини мәҗбурий көчүрүп сетиш мәшғулати тәнқидлинип, “хитай хәлқ җумһурийити вә хитай коммунистик партийәсини виҗдан мәһбуслириниң ички әзасини елип көчүрүшни тохтитишқа чақиримиз. Хитай хәлқ җумһурийитиниң адәм ички әзалирини мәҗбурий көчүрүп сетиш қилмишини ишәнчлик, очуқ-ашкара вә мустәқил тәкшүрүшкә йол қоюшини сораймиз” дейилгән.

Мәзкур қарар лайиһәси 13‏-июн күни авазға қоюлғанда, у, авам палата омумий йиғинида муназирә қилинди. Омумий йиғинда демократик авам палата әзаси илиот әнгел нутуқ сөзләп, хитайдики адәм ички әза әткәсчиликини “бәк йиргинчлик” дәп көрсәтти.

Әнгел мундақ дәйду: “бу қарар лайиһәсидә болупму хитай хәлқ җумһурийитидики адәмни биарам қилидиған адәм ички әза әткәсчилики урғуланди. Бу әһвални маңа мениң сайлиғучилирим инкас қилған. Бу қилмишниң болупму адәмни әң биарам қилидиған йери, униң виҗдан мәһбуслирини хусусән фалунгоң муритлирини вә башқа диний, миллий аз санлиқларни нишан қилишидур. Һәр қандақ әһвалда адәм ички әзасини кишиләрниң разилиқисиз көчүрүш еғир кишилик һоқуқ бузғунчилиқиға кириду.

Әмма, бу йәрдә даириләрниң хитай түрмисидики мәһбусларни уларниң диний етиқади сәвәблик нишанға елиши вә уларниң ички әзалирини сетип байлиқ топлиши пәвқуладдә йиргинчлик. Мән буниңдинму йиргинчлик нәрсә барлиқини тәсәввур қилалмаймән.”

Хитайда сиясий мәһбусларниң ички әзасини мәҗбурий елип сетиш 1990‏- йилларниң башлирида башланған. Паалийәтчиләр, бу сода уйғур сиясий мәһбуслириниң ички әзалирини елип сетиш билән башланғанлиқини илгири сүрүп кәлди.

Буни канадалиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси, адвокат етан гутман өзиниң бир тәкшүрүш доклатида оттуриға қойған. Гутманни үрүмчи төмүрйол дохтурханисиниң сабиқ дохтури әнглийәдә олтурушлуқ паалийәтчи әнвәр тохти вә бурун хитай әдлийә саһәсидә ишлигән бәзи уйғур гуваһчилар дәлил билән тәминлигән.

Америка авам палатасиниң қарар лайиһәсидә етан гутманниң доклати нәқил кәлтүрүлүп, “хитай бихәтәрлик органлири 1990‏-йилларда мусулман аз санлиқ милләт уйғурларниң хусусән уйғур сиясий мәһбуслириниң ички әзалирини елишқа башлиған” дейилгән.

Авам палатасиниң бу қарари уйғур тәшкилатлириниң қарши елишиға еришкән болсиму, әмма улар обама һөкүмитиниң бу қарарни қандақ иҗра қилишиға қарайдиғанлиқини билдүрди. Д у қ рәиси рабийә қадир ханим пәйшәнбә күни радиомизға бәргән баянатида, ички әза әткәсчиликигә арилашқан хитай әмәлдарлирини җавабкарлиққа тартишни тәләп қилди.

Рабийә қадир: “америкиниң бу қетим мақуллиған бу қанунидин наһайити хош болдуқ. Рос-летенант уйғурларниң мәсилисигә давамлиқ баш қатуруп келиватқан бир ханим. Хитай һөкүмити буниңға пәрва қилмаслиқи мумкин. Лекин хитай һөкүмитиниң пәрва қилмаслиқиға қаримай, америка һөкүмитиниң илгирилигән һалда бу ишқа мукәммәл ичкириләп кирип, хитай һөкүмитиниң мушундақ сиясий мәһбус дәп тутуп апирип, ичи бағрини сетиш җинайи җавабкарлиқиға тартилиши, хәлқара сот қилиниши, буларни тәкшүрүш өмәклириниң қурулушини үмид қилимән” деди.

Рабийә қадир ханим йәнә, уйғур сиясий мәһбуслириниң ички әза содисида биңтуәнниң һалқилиқ рол ойниғанлиқини илгири сүрди. У, “биз америка һөкүмитини биңтуән түрмисидә йоқап кәткән балиларни сүрүштүрүшкә чақиримиз” деди.

Рабийә қадир ханим мундақ дәйду: “биңтуән һазир миңларчә дохтурхана ечип, уйғурларниң ички әзасини сетишта әң чоң рол ойнаватиду, дәп қараймән. Түрмиләрдин яш балиларни ‛биңтуән түрмисигә апиримиз‚ дәп биңтуән түрмисигә барғандин кейин қайтип кәлмәйватиду. Мәсилән, йеқинда қоюп берилгән патигүлниң балисиму шуниң ичидә. Ашундақ 16 яштин тартип 35 яшқичә болған яш балилар түрмидә, дохтурханида ғайиб болуп кетиватиду. Биз йәнә америка һөкүмитидин тәләп қилидиғинимиз, буни тохтитипла қалмастин, мушу йоқалған адәмләрниң нәгә кәткәнликиниң из ‏- дерикини сүрүштүрүп бериш.”

Авам палатасиниң қарар лайиһәсидә йәнә, америка дөләт ишлар министирлиқиниң кишилик һоқуқ доклатида мәзкур мәсилигә тәпсилий орун бериши тәләп қилинди. Униңда, дөләт ишлар министирлиқини һәр йили авам палатасиға америкиниң буниңға даир алақидар қанунини иҗра қилиш әһвалини доклат қилишқа үндигән.

Авам палата әзаси иллиот әнгел авам палатасидики муназиридә, хитай һөкүмитини адәм ички әза әткәсчиликини тәкшүрүшкә йол қоюшқа чақирди.

У мундақ дәйду: “бу интайин қорқунчлуқ һәм адәмни чөчүтәрлик бир қилмиш. Шуни тәкрарлаймән, биз бу ишни чоңқурлап тәкшүрүп, униң һәқиқитини ениқлишимиз керәк. Бу қарар лайиһәси хитай һөкүмитини мәҗбурий ички әза көчүрүшни тохтитишқа, фалунгуң муритлирини вә башқа виҗдан мәһбуслирини җазалашни тохтитишқа чақириду. У йәнә, хитай һөкүмитини бу мәсилә үстидин тәкшүрүш елип беришқа йол қоюшқа чақириду.”

Шуниң билән биргә, у дөләт ишлар министирлиқини униң йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида, дөләтниң қоллишидики мәҗбурий ички әза көчүрүш қилмиши һәққидә мәлумат беришкә үндигән.

Лекин америка авам палатасиниң қарар лайиһәси дәрһал хитайниң рәт қилишиға учриди.

Хитайниң вашингтондики әлчиханисиниң баянатчиси чаршәнбә күни америка ахбарат васитилиригә бәргән баянатида, “мәзкур қарар лайиһәсидә оттуриға қоюлған нәрсиләр пүтүнләй төһмәт” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.