Xitay ziyalisi chén yongminning ilham toxti we Uyghurlardin kechürüm sorap yazghan maqalisi inkas qozghidi


2014.12.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ilham-toxti-sot-hokum.jpg Uyghur ziyaliysi ilham toxti xitay soti teripidin “Döletni parchilash” jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2014-Yili 23-séntebir, ürümchi.
CCTV


Néwyorkta xitay tilida chiqidighan “Jonggo kishilik hoquq zhornili” da chén yongminnning xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghur ziyalisi ilham toxti we Uyghurlardin kechürüm sorap yazghan maqalisi élan qilindi. Maqale ötken hepte boshün, feysbok qatarliq tor béketliride tarqalghandin kéyin oxshimighan inkaslar barliqqa keldi.

Amérikidiki Uyghur ziyalisi élshat hesen ependi maqale heqqide toxtilip, nöwette xitay ziyaliliri arisida da'irilerning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasiti we Uyghurlar duch kéliwatqan heqsizliqlarni körüp yétidighan ziyalilar we bu xil maqalilarning yenimu köpiyishi kérekligini bildürüp, bu jehette, ilham toxti we uning sahipliqidiki "Uyghurbiz"torining zor tarixi töhpe yaratqanliqini tekitlidi.

Chetellerdiki xitay démokrat ziyaliliridin chén yongmin teripidin yézilghan"ilham toxti, biz sanga qerzdar!" namliq maqale, ötken heptidin buyan köpligen ammiwi tor béketlirige tarqilip munazire qozghidi.

Aptor chén yongmin maqaliside yéqinda xitay da'iriliri teripidin atalmish"döletni parchilash, milli öchmenlikke qutratquluq qilish" jinayiti bilen eyiplinip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghur ziyalisi ilham toxtigha adalet telep qilip, xitay hökümitini eyiplesh bilen bille, xitay ziyalilirini jümlidin pütün xitay xelqini heqqaniyetke chaqirghan.

Aptur bu heqte toxtilip," ilham toxtigha oxshash Uyghurlarning qanuniy heq - hoquqlirini, téchliq yoli bilen öz yazmiliri arqiliq ashkare telep qilghan bir ziyalining özini qanun döliti dep atiwalghan jonggo hökümiti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinishi, bu dölettte heq - adaletning depsende qiliniwatqanliqining ispati. Bu ehwal yene bu xil adaletsizlikke, qanunning ayaq asti qilinishigha süküt qiliwatqan, Uyghurlarning millet boyiche basturulushigha köz yumuwatqan xitay xelqi üchünmu nomus " dégen.

Aptur da'iriler teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ilham toxtining Uyghurlarning ehwalini anglitish, Uyghurlar érishishke tégishlik qanuniy - heq hoquqlarni telep qilishtin bashqa jinayiti yoqliqini tekitlep mundaq digen.

"Ilham toxti Uyghurlarning wizhdani idi. Uzun yillardin buyan u Uyghur biz torida élan qilghan maqaliliri arqiliq Uyghurlarning ehwalini anglatti. Xitay hökümitige we xelqige Uyghurlarning qandaq yashawatqanliqi we nime telipi barliqini bildürüshke tirishti. Uning sahipliqidiki Uyghurbiz tori Uyghurlar bilen xitay xelqi arisida öz - ara chüshünüshtiki köwrük idi.U jonggo merkizi hökümitidin Uyghurlargha bérishni wede qilghan aptonumiyilik hoquqni telep qildi. Hökümettin qanun'gha we kishilik hoquqqa hörmet qilishni telep qildi.Herqaysi miletlerning barawer hoquqini telep qildi.Milli kemsitishni toxtitishni telep qildi. Ejiba mana bular'ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinishidiki atalmish jinayi pakitlar bolup qaldimu? uning jinayiti eshu milyartlap para yigen xiyanetchi parixor emeldarlarning jinayitidinmu éghirmu?"

Aptur xitay hökümitining ilham toxtidek téchliq yoli arqiliq Uyghurlarning qanuniy heqlirini adaletni,milletler barawerlikini, kishilik hoquqni telep qilghan bir ziyalini muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishigha xitay ziyaliliri we xelqining süküt qilmasliqi kérekligini tekitlep,"ilham toxti qarangghu türmide Uyghur xelqi üchün azap chékiwatidu, shundaqla jonggo puqraliri üchünmu azap chékiwatidu. Chünki ilham toxtining azapi Uyghurlar taritwatqan külpetning ipadisi bolupla qalmastin belki biz xitay puqraliri uchrawatqan külpetning örniki.Chünki xitay puqralirimu bir insan érishishke tégishlik erkinliktin mehrum qilinmaqta. Ilham toxti telep qilghan adalet we barawerlikni xitay xelqimu telep qilmaqta. Emma bu dölettiki milletler ichide eng chong nispetni igileydighan xitay xelqi ilham toxti Uyghurlar tartiwatqan azapning sewebini téxi heqiqi tonup yetmidi. Meyli biz xitay milliti xalayli yaki xalimayli Uyghurlar bilen xitaylar ottursidiki milli zidyetning barghanche keskinlishiship kétishide her birimizning bash tartip bolmaydighan mesuliyiti bar. 60 Yildin buyan hökümetning milli siyasitidiki yuquri bésimliq basturush dawamlashmaqta. Mana bu halet bügünki milli toqunush paji'esini keltürüp chiqardi. Biz xitay milliti namidin ilham toxtigha we Uyghur xelqige, sen we séning xelqing uchrawatqan heqsizliklerde biz hemmimizning mesuliyiti we sewenligi(gunahi) bar diyelishimiz kérek" dégen.

Amérikidiki xitay we Uyghur weziyiti analizchisi, Uyghurlar heqqide xitayche élan qilghan maqale - eserliri bilen xitay oqurmenliri arisidimu tonulghan Uyghur ziyalisi élshat hesen ependi ziyaritimizni qobul qilip, bir xitay ziyalisining qelimi arqiliq yézilghan bu xil maqalilarning xitay xelqige Uyghurlar uchrawatqan heqsizliklerni tonutushta téxinmu zor emilyetke ige ikenligini bildürdi.

Élshat ependi sözide,nöwette xitay ziyaliliri arisida da'irilerning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasiti we Uyghurlar duch kéliwatqan heqsizliqlarni körüp yétidighan ziyalilar we bu xil maqalilarning barghanche köpiyiwatqanliqini bildürüp, siyasi analizchi xu ping, béyjingdiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jiya qatarliqlarni misalgha élip ötti.

Élshat ependi yene ilham toxti we uning sahipliqidiki "Uyghurbiz"torining, Uyghurlar uchrawatqan heqsizliqni tonuwatqan adalet tuyghusigha ige ige xitay ziyalilirining köpiyishige we xitay xelqige Uyghurlarning ehwalini bildürüshtiki tarxi töhpisini bayan qilip, Uyghurlarning nöwettiki ehwalini,telipini xitay démokratlirigha we xitay xelqige anglitishning Uyghur dawasida muhim ehmiyetke ige ikenligini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.