Tordashlar: teyinlen'gen re'is nurbekri we heq sözligen ilham toxti heqqide

Muxbirimiz méhriban
2014.03.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
nur-bekri-wang-lechwan-pichillashmaqta.jpg Nur bekri bilen wang lechwan pichirlashmaqta. 2009-Yili 6-mart, béyjing.
EyePress


Yéqindin buyan ündidar qatarliq ammiwi tor béketliride bu yil 15 - yanwar xitay da'iriliri teripidin tutqun qilin'ghan Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining teqdirige köngül bölidighan yazmilar köpeydi. Shuning bilen bille yene xitay hökümiti teripidin teyinlen'gen re'is nurbekrining qilmishlirini eyibleydighan, uni hejwi qilidighan yazmilarmu köpeymekte.

Undaqta ilham toxti we nurbekri néme üchün Uyghurlar arisida bu xil oxshimighan bahagha érishti? ilham toxtining Uyghurlar arisida yüksek abroyini tikligen, nurbekrini nepretke uchratqan sewebler néme?

Uyghur ziyaliysi ilham toxti ependi bu yil 15 - yanwar küni béyjingdiki öyidin tutqun qilin'ghandin buyan, xitay ichi - sirtidiki Uyghurlar, gherb démokratik döletliri hetta xitay ziyaliyliri arisida shundaqla Uyghur élidiki ammiwi tor béketliridiki inklaslardimu ilham toxti ependining Uyghurlar üchün adilliq telep qiliwatqanliqi tekitlinip ilham toxti ependini shertsiz qoyup bérish sadasi kücheydi.

Bu hepte jenwede échiliwatqan birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngi'ishining 25 - nöwetlik yighinidimu amérika wekilliri xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitini eyiblep, tinch yol arqiliq Uyghurlarning qanuniy heq - hoquqlirini telep qilghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qoyup bérishni telep qildi.

Yéqindin buyan Uyghur ammiwi tor béketliride ilham toxtini teripleydighan yazmilar köpiyish bilen birlikte yene, xitay hökümiti teripidin rayon'gha re'is qilip teyinlen'gen Uyghur aptonom rayonining qorchaq re'isi nurbekrini sökidighan, uning qilmishlirini eyibleydighan maqale - eserlermu köpeymekte.

Bir heptidin buyan ündidar qatarliq ammiwi tor béketliride tarqalghan “Xuda kérek, re'is kérek emes!” dégen maqalide Uyghurlarning qorchaq re'is nurbekrige we xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan diniy, medeniyet jehettiki basturush siyasitige naraziliq bildürülüp, Uyghurlarning barawerlik, adilliq, diniy étiqad erkinliki telepliri otturigha qoyuldi.

Qutran texellusluq kishi teripidin yézilghan maqale mundaq bashlinidu:

“Nur bekri quruq jaza … yarimas … gépi ötmes lata …

Bizge bundaq yarimas bashliq kérek emes …

Texttin chüshsun … shinjanggha oxshash köp milletlik, murekkep bolghan medeniyet we en'ene endizisini shekillendürgen, étiqadni yüksek aliy bilidighan Uyghurlar olturaqlashqan ijtima'i rayonning re'isi qandaq bolushi kérek idi?

Nur qachan re'islikke olturdi, shuningdin bashlap Uyghurlarning bextige olturdi …

Biz uningdin shinjangni junggodin ayrip ber démeymiz … shinjangliqni tereqqi qildurup aygha echiqmu démeymiz … hem bu lata qonchaqning qolidinmu kelmeydu …

Bizning telep qilidighinimiz adilliq,barawerlik … merkizi komitét aldida shinjangning juwisini kiygen nurgha oxshash rehbiri kadirlarning ikki éghiz heqiqaniy gépi …”

Maqale aptori nurbekrining yéqinda xoten kériyide yüz bergen yer tewresh apitide öz qérindashliri bolghan Uyghurlargha tutqan perwasiz mu'amilisini, béyjingda échilghan 18 - qurultayda Uyghur weziyiti heqqide mes'uliyetsizlik bilen éytqan “Shinjang xelqi tarixtiki eng yaxshi weziyette, bextlik yashawatidu” dégen sözlirini, del mushu waqitta 1 - mart künming weqesi yüz bergenlikini misalgha élip, nurbekrining Uyghur aptonom rayonigha re'is bolup turuqluq öz xelqining menpe'eti üchün sözliyelmeydighan qorchaq re'iske aylan'ghanliqini tenqid qilip mundaq bayanlarni bergen:

“Uyghur xelqi derdini bayan qilalmighanliqtin qarshilishishtin ibaret natoghra wastini tallidi … bu jem'iyetke, weziyetke shundaqla Uyghurlarning kiyinki maddi kapalitige az bolmighan ziyanlarni élip kelmekte … men buyerdiki barliq sewebni mushu birtürküm rehbiri kadirlardin körimen …

Tunggan wekilimu shinjang weziyiti toghrisida shi re'iske éghiz achti hem shi re'ismu bu teklipni qobul qildi … ikki yighin'gha qatniship kastiyomning ichide titrep olturup béshini ichige tiqiwalghan yarimas wekiller shundaqla qalaymiqan biljirlap heqiqetni astin - üstün qilishqa urun'ghan nur we dilnargha oxshashla pütün Uyghurning ghezipini qozghaydu … nur bekrining shinjanggha re'is bolush salahiyiti yoq …Uyghurgha xuda kérek, re'is kérek emes … axbaratqa chiqip shatutidek biljirlawatqan dilnar abdulla zuwanini yighsun …”

Aptor maqale axirida yene özining bir addi Uyghur bolush süpiti bilen xitay hökümitidin adilliq, barawerlik we diniy étiqad jehette erkinlik telep qiliwatqanliqini bayan qilip, öz telipini mundaq qoyghan.

“Uyghurgha xuda kérek, re'is kérek emes …mezkur témini oquwatqan bashliq we yaki palani pukuni men qandaqtur ökte qopmaqchi emes, qutratquluq qilish meqsitimmu yoq, töt balamni hökümet béqiship bemeydu, shularning kelgüsini shundaqla barliq perzentlirimizning kelgüsi eminlikini oylap yashlirimizgha wekaliten azghine bir nersilerni yazdim. Dawamliq yazimen …

Béshim kichik, qalpiqinglar chong kep qalidu …

Biz wetenni söyimiz,xelqni söyimiz, kompartiyeni söyimiz … hemde kompartiyeningmu bizni söyüshini,bizge erkinlik, barawerlik bérishini shundaqla diniy erkinlikimizge hörmet qilishini ümid qilimiz …

Uyghurgha xuda kérek … Uyghur nede bolsa namaz shuyerde, étiqad shu yerde …”

Amérikidiki Uyghur ziyaliysi siyasiy analizchi élshat hesen ependi, Uyghurlarning ammiwi tor béketliride qorchaq re'is nurbekrini tenqidlep yazghan yazmilirining, bundin ilgirimu her xil zhanir usluplarda élan qilin'ghanliqini bildürüp, 2009 - yili yüz bergen 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyin élan qilin'ghan“Salam nurbekri” namliq satirani we nurbekrining xelq arisida tarqalghan“Wang bekri”, “Nöl bekri”qatarliq leqemlirini misalgha élip ötti.

Élshat ependi yene, Uyghurlarning ilham toxti we nurbekrige bergen bahasidiki perq heqqidimu toxtilip, ilham toxtigha oxshash öz xelqning heq - hoquqi üchün bedel töligüchi qehrimanlarning xelq qelbide eng yüksek hörmetke sazawer bolidighanliqini, eksiche öz xelqining menpe'etini satquchilarning qorchaq re'is nurbekrige oxshash xelqning nepritige uchraydighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.