Чегрисиз мухбирлар тәшкилати хитай даирилирини илһам тохтини дәрһал қоюп беришкә чақирди

Мухбиримиз әркин
2014-01-22
Share
ilham-toxti-liksiyedin-burun.jpg Илһам тохти әпәнди лексийигә кириштин бурун сиртни көзәтмәктә. 2010-Йили 12-июн бейҗиңда.
AFP

15‏-январ, хитай аманлиқ органлириниң өктичи зиялий, иқтисадшунас вә мустәқил журналист илһам тохтини тутқун қилиши хәлқара җәмийәтниң дәрһал инкасини қозғиған иди. Чегрисиз мухбирлар тәшкилати униң тутқун қилинишиға инкас билдүргән хәлқара тәшкилатларниң бири. Мәзкур орган баянат елан қилип, илһам тохтини қоюп беришни тәләп қилди.

Хәлқара чегрисиз мухбирлар тәшкилати баянатида илһам тохтиниң 15‏-январ тутқун қилинғандин буян, давамлиқ намәлум бир йәрдә тутуп турулуватқанлиқидин әндишә қиливатқанлиқини билдүрди. Мәзкур орган өткән җүмә күни елан қилған баянатида, биз илһам тохтиниң опочуқ қанунсиз вә халиғанчә қолға елинғанлиқи яки тутқун қилинғанлиқини көздә тутуп, уни дәрһал қоюп беришкә чақиримиз. Бу вәқә, даириләрниң уйғурларни давамлиқ қандақ бастуруватқанлиқини, хусусән өзиниң көз қаришини әркин ипадилигән, дуняни шинҗаңниң еғир кишилик һоқуқ вәзийитидин хәвәрдар қилип кәлгән кишиләрни қандақ бастуруватқанлиқини көрситип бериду, дегән.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати йәнә, хитай аманлиқ хадимлириниң илһам тохтиниң өйини ахтурғанда униңға зораванлиқ күч қолланғанлиқини тәнқид қилди. “илһам тохтини қолға елиштин аввал сақчилар униң өйини 6 саәт ахтуруп, униңға зораванлиқ күч қолланғанлиқи, уларниң илһам тохти изчил қарши туруп кәлгән зораванлиқни бир хил җазалаш тәдбири қилип қолланғанлиқини көрситиду, дәп тәкитлигән.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң вашингтонда турушлуқ вәкили делфин халганд, илһам тохтиниң тутқун қилинғандин кейинки әһвалидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқини билдүрди. У: хитай даирилириниң журналист илһам тохти һәққидә ейтқан сөзлири кишини интайин әндишигә салиду. Чегрисиз мухбирлар тәшкилати униң 15‏-январ өйидә қолға елинғандин кейинки әһвалиниң қандақлиқидин пәвқуладдә әндишә қилиду. Биз униң қолға елинишини наһайити ениқ халиғанчә вә қанунсизлиқ, дәп қараймиз. Биз уни дәрһал қоюп беришкә чақиримиз. Пакитлар шуки, 30 нәпәр сақчи униң өйигә келип, униң компютер, китаб вә телефонлирини елип кәткән. Униң оқуғучилирини сорақ қилған. Униң җазалашни мәқсәт қилип, қолға алғанлиқи көрүнүп туриду. Илһам тохти бурун пат-пат қолға елинип кәлгән. Бу қетим қолға елиниши йеңилиқ әмәс, бу униң давами, дәп көрсәтти.

Хитай аманлиқ даирилири илһам тохтини тутқун қилған 15-январдин буян, униң қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқи, қандақ бир тәрәп қилинидиғанлиқи һәққидә һечқандақ учур бәрмигән. Илһам тохтиниң аяли гүзәлнур ханим, алдинқи күни хитай даирилирини илһам тохтиниң әһвали һәққидә учур беришкә чақирған.

Бәзи хәлқара көзәткүчиләр, хитайниң уйғурларға техиму қаттиқ қол сиясәт йүргүзүп, уйғурлардики һәр қандақ өктичи пикирләрни чәкләшкә нийәт қилғанлиқини илгири сүрмәктә. 3 Күн аввал “җәнубий җуңго әтигәнлик гезити”дә елан қилинған бир мақалидә, илһам тохтиниң тутқун қилиниши уйғур аптоном районлуқ партком секретари җаң чүншйәнниң қаттиқ қол сиясәт йүргүзүшкә башлиғанлиқиниң мисали, дәп көрсәткән. Хитайниң “йәр шари вақти гезити” сәйшәнбә күни елан қилған обзорчи мақалисидә болса, һуҗум нишанини илһам тохтиға қаратти.

Мақалидә, террорчиларниң арқисидики меңини җазалаш, яман ғәрәзлик ваизларға қарши күрәш қилишни оттуриға қоюп: илһам тохтиниң уйғурлуқи уни алаһидилаштуруп қойди. У вә ғәрб буни пурсәт билип қолланди, дегән. Буниңдин бурун хитай ташқи ишлар министирлиқи илһам тохтини қанунға хилаплиқ қилған гумандар дәп көрситип, униң тәкшүрүлүватқанлиқини билдүргән иди.

Бирақ, чегрисиз мухбирлар тәшкилати хитай ташқи ишлар министирлиқиниң бу сөзини тәнқид қилип, өзлириниң бу хил чүшәндүрүшкә қайил болмиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: биз ташқи ишлар министирлиқиниң илһам тохти қолға елинғандин кейин бәргән бу чүшәндүрүшигә қайил болмидуқ. У илһам тохтини қанунға хилаплиқ қилиш әйибләп, җинайәт гумандари сүпитидә тутуп турулуватқанлиқини билдүрди. Бирақ, биз униң қайси қанунға хилаплиқ қилғанлиқини, униң қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқини билмәймиз. Демәк бу, у адвокат туталмиди, дегәнлик. Шуңа биз униң қолға елинишини халиғанчә вә қанунсизлиқ дәп қараймиз вә буни бир хил җазалаш тәдбири һесаблаймиз.

Делфин халганд ханим йәнә, “йәр шари вақти гезити”ниң илһам тохтини террорчиларниң арқисидики меңә, яман ғәрәзлик ваиз, дәп көрсәткәнликини тәнқидләп, униң һечқандақ хаталиқ садир қилмиғанлиқини билдүрди. Халганд ханим: у тонулған шәхс, әлвәттә йәнә, һөкүмәтниң уйғурларға қаритилған, болупму шинҗаңдики бастуруш сияситигә қарши өктичи. Һалбуки, у хитай асасий қануни вә хәлқара универсал әһдинамисини қоллайду. У пәқәт өзиниң көз қаршини ипадиләшкә, оқутуш әркинликигә, уйғурлар дуч келиватқан вәзийәтни әркин хәвәр қилишқа қадир болуш үстидә издинип кәлгән. У өзиниң ипадә әркинлики вә кишилик һоқуқини қолланди, халас. У һечқандақ хаталиқ садир қилмиди. Униңға қаритилған тәнқидкә етибар қилишқа әрзимәйду. Бу, илһам тохтиниң һәрқандақ бир хаталиқ садир қилғанлиқини испатлимайду, деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт