Xelq'ara jama'et: "Dunya ilham toxti bilen bille!"

Muxbirimiz eziz
2016-05-21
Share
ilham-toxti-uyghurbiz.jpg Musteqil tetqiqatchi Uyghur ziyaliysi ilham toxti.
Uighurbiz.net


Xitay türmisidiki Uyghur ziyaliy ilham toxtining Martén ennals mukapatining namzatliqiGha körsitilish munasiwiti bilen mezkur fond jem'iyet we bashqa alaqidar xelq'araliq teshkilatlarning mes'ulliri ilham toxtining namzatliqqa tallinishi hemde buning ehmiyiti heqqide öz pikrini bayan qildi. Ular birdek ilham toxti xitay türmisige qamiwétilgen bolsimu dunyaning héchqachan uni untumaydighanliqini bildürdi.

Ilham toxtini mukapat namzatliqigha tallighan martén ennals wexpining bashqurushidiki "Martén ennals mukapati" 1993 - yili shiwétsariyede tesis qilin'ghan bolup, xelq'arada insan heqliri pa'aliyetlirining "Nobél mukapati" dep teriplinip kelmekte. Bu mukapat xelq'ara kechürüm teshkilatining tunji bash katipi martén ennalsning nami bilen atalghan.

Martén ennals pütkül hayatini insan heqlirige alaqidar pa'aliyetlerge béghishlighan, shundaqla xelq'arada türlük shekillerdiki insan heqlirini qoghdash pa'aliyetlirini teshkilligen shexs bolup, 1991 - yili wapat bolghan. Uning nami bilen atalghan mukapat 1994 - yilidin bashlap yilda bir qétim tarqitilip kélinmekte.

Martén ennals wexpining hazirqi mudiri maykil xambatta ilham toxtining 2016 - yilliq mukapat namzatliqi üchün tallan'ghanliqigha da'ir so'allar heqqide ziyaritimizni qobul qilip mukapat namzatlirining qandaq tallinidighanliqi heqqide qisqiche chüshenche berdi.

U bu heqte mundaq dédi: "Insan heqliri muhapizetchiliri üchün bérilidighan martén ennals mukapati bashqilarning insan heqlirini qoghdash yolida öz hayatini xeterge tewekkül qilghan insan heqliri muhapizetchilirini himaye qilish üchün tesis qilin'ghan. Biz dunyaning herqaysi jayliridin namzatlar isimlikini tapshuruwalimiz. Herqandaq kishi bu mukapat üchün namzat körsetse bolidu. Emdi 'mezkur mukapatni alahide ehmiyetke ige qilghan amil néme?' dep sorisingiz, bu mukapatni adette oxshash bolmighan on teshkilattin terkib tapqan bir bahalash komitéti bahalap chiqidu. Bu on teshkilatning ichide 'xelq'ara kechürüm teshkilati', 'insan heqlirini közitish teshkilati' we bashqa sekkiz organ bar. Addiy qilip éytsaq, bu mukapatni insan heqliri teshkilatlirining bir qétimliq omumiy tesirat élan qilish pa'aliyiti déyishkimu bolidu. Ilham toxti bu yil üch namzatning biri bolup békitildi, qalghan ikkisi süriyelik razan zeytune we éfiyopiyelik '9 - rayon blogchiliri', yene bir jehettin alghanda buni xeterge tewekkül qiliwatqan kishiler üchün bir türlük ölchem déyishkimu bolidu."

Martén ennals mukapatigha körsitilgen namzatlarni bahalash komitéti ezalirining biri bolghan "Insan heqlirini közitish teshkilati" xitay bölümining mes'uli soféy réchardson özlirining néme üchün ilham toxtini namzatlarning biri qilip tallighanliqi heqqide melumat berdi.

U bu heqte mundaq dédi: "Ilham toxtigha adettin tashqiri qattiq jaza bérilgenlikini xelq'aradiki insan heqliri dunyasida nurghun kishiler yaxshi bilidu, dep oylaymen. Shuning bilen birge xitaydiki basturush heriketlirimu bu kishilerning diqqitidin chette qéliwatqini yoq. Emma dunya hazir islam dining roli, musulman az sanliq milletler hemde kemsitishke uchrawatqan ashu kishiler topi bilen bolghan muresse ishliri heqqidiki so'allargha duch kéliwatqan bir peytte ilham toxti pewqul'adde muhim shexs süpitide ornidin des turup, pewqul'adde halda turuwatqan ashu musulmanlar topigha qaritilghan türlük kemsitishlerni toxtitishni telep qildi."

Alaqidar uchurlarda bu yilqi mukapat namzatliqigha körsitilgen kishilerning xéli salmaqni igileydighanliqini, bezi namzatlarning küchlük xelq'araliq tesirge ige bolush éhtimalliqi heqqide sorighinimizda maykil xambatta bu heqte qisqiche uchur bérip mundaq dédi: "Sözingiz orunluq, insan heqliri muhapiziti üchün jénini aliqinigha élip qoyuwatqan sansizlighan insanlar mewjut. Yene kélip bu yil biz nahayiti küchlük namzatlargha duch kelduq. Méningche bahalash komitétining birdek ilham toxtini namzatliqqa körsitishi uning addiyghine yosunda öz pikrini ipadiligenliki üchünla ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishi bolsa kérek. Ilham toxti peqet dunyawi yosunda mewjut boluwatqan eqelliy insan heqlirini soridi, shundaqla bu heqlerning xitay teweside étibargha élinishini telep qildi. Peqet mushular üchünla u ömürlük qamaqqa élindi. Xewiringiz bolushi mumkin, insan bolush süpiti bilen uning öz oy - pikrini ipadilesh hoquqi bolushi lazim."

Ziyaret jeryanida maykil xambatta özining ilham toxti we uning a'ilisi duchar bolghan dishwarchiliqlardin tolimu bi'aram boluwatqanliqini bildürüp mundaq dédi: "Ilham toxtining a'ilisidikiler hazir nahayiti qiyin künlerni körüwatidu. Bu ishlardin méning xewirim bar. Uning gödek perzentliri bar idi. Mushu pursettin paydilinip ilhamgha we uning a'ilisidikilerge shuni bildürüp qoyghum kéliwatidu: ilham toxti qamaqqa élin'ghan bolsimu u yalghuz emes. Xitayning ichide we sirtida uning ehwalidin xewiri bar sansizlighan insanlar uninggha hemdem bolmaqta. Biz shuning bilen birge xitay qanun sistémisining mushu pursetni ching tutup, ilham toxtining délosini yéngiwashtin muzakire qilishni, shundaqla bu délogha yéngiwashtin qarap chiqip uning erkinlikini eslige keltürüshini ümid qilimiz."

Xitay hökümitining ilham toxtigha bundaq bir mukapatning bérilishidin xushal bolmaydighanliqini perez qilghan soféy réchardson xanim bu weqening xitay hökümiti üchün qattiq bir signal bolidighanliqini bildürdi.

U bu heqte mundaq dédi: "Elwette bu béyjingdiki xitay hökümitige nahayiti küchlük bir sawaqni yetküzidu: eng aldi bilen proféssor ilham we uning xizmetliri, shundaqla uning mewjut mesililer heqqidiki oy - pikirliri menggü untulmaydu. Da'iriler uni muddetsiz qamaq jazasigha höküm qiliwetken, shundaqla qanunsiz halda uning a'ilisidikilerning ilhamni yoqlishini men'i qilghan, shundaqla xitay tewesidiki dölet axbarat wasitiliride uni bölgünchilik tehditi dep teswirligen bolushidin qet'iynezer gherb dunyasi siz bayatin tilgha alghan martén ennals mukapatidek mukapatlar arqiliq xitaydiki bu eyibleshlerni birdek ret qilidu, shundaqla mesilige xitay hakimiyiti qarighandek qarimaydu. Belki ilhamning qilghanlirini bir ijabiy heriket dep chüshinidu. Gerche ilham toxti türmining qarangghu öylirige bend qilinip tashqi dunyadin ayrip tashlan'ghan bolsimu, bu mukapat hemkarliqning ipadilinish shekillirining biri, dep qaraymen. Shunga buni nobél tinchliq mukapatining sahibi lyu shyawbo we xitayda qiyin qistaqqa éliniwatqan bashqa kishilerge oxshash bedel tölesh, désem qilche xata ketmeydu. Tashqi dunyadiki insanlar bolush süpitimiz bilen biz ilhamni, shundaqla uning teshebbuslirini untumaymiz."

Melum bolushiche, mezkur mukapatning axirqi netijisi bu yil öktebir éyida élan qilinidighan bolup, mukapat tarqitish murasimi jenwe shehiride ötküzülidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet