Tibet ayal yazghuchi wo'ésérning Uyghur diyari heqqidiki eslimisi (2)

Muxbirimiz méhriban
2018-05-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

Béyjingdiki tibet ayal yazghuchi wo'ésérning Uyghur diyari heqqidiki eslimisi radiyomiz xitay bölümide élan qilin'ghandin kéyin, aptorning seper xatériside ipadilen'gen Uyghurlargha bolghan hésdashliq we Uyghurlar bilen tibetler nöwette yüzliniwatqan ijtima'iy ré'alliq heqqidiki sélishturmilar oqurmenlerning diqqitini qozghidi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat ependining qarishiche, yazuchi wo'isérning 2003-yili Uyghur diyarigha seper qilishigha seweb bolghan amilmu emeliyette uning bir tibet yazghuchisi bolush süpiti bilen Uyghurlar bilen tibetler yüzliniwatqan siyasiy we ijtima'iy ré'alliqni sélishturup körüsh istiki iken.

Wo'ésér xanim seper xatérisining béshidila Uyghur diyarigha bolghan telpünüshi we muhebbitini ipadilep mundaq dep yazidu: "Shu küni chüshtin kéyin Uyghurche we xitayche yézilghan yol taxtiliri köz aldimda namayan bolushi bilen özümni Uyghur diyarining dewrwazisidin kirdim dep oylidim. Köp-kök asman, bir-birige gireliship ketken taghlar üstide leylep yürgen ap'aq bulutlar be'eyni tibetning asminigha oxshaytti. Yiraqtiki tengritagh tizmiliri lasa etrapidiki taghlarni eslitetti. Mendiki bu xil tuyghular shu tapta men téxi qedem basmighan bu tupraqni, bu yerde yashawatqan xelqni özümge yéqin körrüwatqinimdin boluwatatti. Uzun yillardin buyan yürikimge ornap ketken bir ajayip tuyghu, yeni bu muqeddes zémin'gha bolghan qizziqishim, telpünüshüm mu deqiqide ré'alliqqa aylinish aldida turatti. . ."

Wo'ésér xanim seper xatiriside Uyghur diyaridiki 13 künlük tesiratining xitay taratquliridiki "Naxsha-ussul makani", "Méwe-chéwe makani" dégendek teshwiqatlarning chégrasidin halqip ketken, yene kélip yuqiriqi teshwiqatlardin intayin perqliq bolghan "Ré'alliq" bolghanliqini alahide tekitleydu.

Wo'ésér xanim seper xatirisining "Körünüshte naxsha-ussul hemmidin muhim" dégen qismida qeshqer yéngisheher nahiyesidiki Uyghur réstoranida körgen kechlik ziyapet menzirisini mundaq dep teswirleydu: "Mezzilik Uyghur ta'amliri, Uyghur muqamidin ariye éytiwatqan naxshichi qizning yéqimliq awazi shundaqla zalning otturisidiki meydanda jüp-jüpi bilen ussulgha chüshken Uyghurlarning yüzliride eks étiwatqan tebessum kishige ajayip tuyghu bexsh étetti. Men bu yerde ilgiri sehnilerdila körgen Uyghur ussulini bügün eng yéqin ariliqta turup körüwatattim. Bizning zorimiz bilen meydan'gha chüshken daniyar pishqan ussulchilargha xas epchil pirqirashliri bilen köpchilik arisidiki ussul cholpinigha aylan'ghan idi. . ."

Emma wo'isér xanim yene yuqiriqi bayanlargha ziyapet sorunida Uyghur seperdishi daniyar bilen bolun'ghan qisqiche söhbetni qisturush arqiliq özi tewirligen bu "Xushal keypiyat" ning keynige yoshurun'ghan pütünley bashqiche bir xulasini otturigha qoyidu.

Wo'ésér xanim mundaq dep yazidu: "Men qedehni kötürüp daniyargha 'herqandaq bir kishi bu mezzilik ta'amlarni, jushqun ussullarni körginide Uyghurlar bext ichide yashawétiptu dégen tuyghugha kélidiken' déginimde daniyarning chirayidiki tebessum shu haman özgerdi. U manga mundaq dep jawab berdi: 'shundaq, körünüshte mushundaq, bundaq sorunlarda Uyghurlar nahayiti bextlik yashawatqandek körünidu, lékin bizning yürikimizge ornap ketken azab tuyghusini kishiler bilmeydu, biz yighlighan chéghimizdimu héchkim bizge hésdashliq qilmaydu. . .'"

Mezkur ziyaret xatirisini oqughan ilshat hesen ependi tibet yazghuchi wo'ésérning bu yazmisining aridin 15 yil ötkendin kéyin, yeni Uyghurlar siyasiy, iqtisadiy, diniy-étiqad we medeniyet qatarliq jehetlerde qattiq basturulushqa uchrawatqan, hetta türküm-türkümlep jaza lagérlirigha qamiliwatqan bügünkidek bir éghir weziyette élan qilishi, muhim qimmetke ige dep körsetti.

Uyghur diyarining qumul, turpan qatarliq jayliridin alghan tesiratini bildürgen wo'ésér xanim xitay uslubidiki binalar köpeygen, asfalt yollar gireliship ketken zamaniwi sheher kochilirida öz tesewwuridiki Uyghurlarning chirayini körelmigenlikini epsusluq bilen tilgha alidu. U turpandiki kechlik bazarda bir Uyghur yigitining ularni buyluqtiki réstoranigha bérish toghriliq sap xitay tilida qilghan teklipini anglaydu. Ular yene xitay hökümitining Uyghur diyarida xitay tili we medeniyiti bilen shalghutlashqan, hetta pütünley xitaylashturuliwatqan atalmish "Medeniyetlik sheher" lerni berpa qiliwatqanliqigha diqqet qilidu.

Wo'ésér xanim özining Uyghur diyarigha qilghan 13 künlük seper hayatida hökümet teripidin qurulghan herqandaq bir sayahet ornini ziyaret qilmasliqidiki sewepning del heqiqiy Uyghur hayatini körüsh we Uyghurlarning yürek sözlirini anglash üchün bolghanliqini, emma bu arzusigha yételmigenlikini bayan qilip, mundaq yazidu: "Biz buyluqqa barmiduq. 1980-Yillardin bashlap Uyghur diyarida köp qétim ziyarette bolghan érim wang lishyung boyluqning meshhur sayahet nuqtisi ikenlikini biletti, emma uning pirinsipida bélet sétilidighan herqandaq bir sayahet nuqtisigha amal bar barmighan yaxshi. Chünki undaq qilghanda bu seperning ehmiyiti qalmaytti. Emma biz sepirimizning her qedimide dégüdek jay-jaylardin kelgen sayahetchilergila uchriduq. Yerliklerning neziride biz beribir sayahetchi iduq. Ular bizge étibar qilmaytti, biz bilen peqet sayahetchilergila qilidighan resmiyet yüzisidinla salamlishatti. Yaghliq téngiwalghan ayallarning chirayidiki heqiqiy hés tuyghusini bilgili bolmaytti, saqalliq bowaylarning könglide némilerni oylawatqanliqini bilish mumkin emes idi. Uyghurlarning körpiler sélin'ghan mepilik éshek harwilirigha olturup, yalquntaghni bir hepte aylan'ghan halettimu siz ular bilen paranglishalmay hesrette qalisiz."

Toluq bet