Сахароф мукапати саһиби ху җия: «илһам тохтини қоғдап қелишта хәлқараниң бесими муһим»

Мухбиримиз меһрибан
2018-07-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2008-Йилиқ сахароф әркинлик мукапати саһиби, бейҗиң шәһиридә турушлуқ ху җия әпәнди телефон сөзлишиватқан көрүнүш. 2013-Йили 10-апрел, бейҗиң.
2008-Йилиқ сахароф әркинлик мукапати саһиби, бейҗиң шәһиридә турушлуқ ху җия әпәнди телефон сөзлишиватқан көрүнүш. 2013-Йили 10-апрел, бейҗиң.
AP

Өткән пәйшәнбә күни, йәни 11-июл зияритимизни қобул қилған бейҗиңда турушлуқ ху җия әпәнди уйғур районидики вәзийәтниң җиддийлики вә узун мусапилик йол қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин илһам тохтиниң бейҗиңдики аилисиниң бу йил уни йоқлашқа йәнә баралмайдиғанлиқини билдүрди.

Ху җия әпәнди лю шавбониң аяли лию шаниң әркинликкә еришишидә хәлқара җәмийәтниң бесими зор рол ойниғанлиқини тәкитләп, нөвәттә мәйли хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири болсун, яки ғәрб демократик дөләтлири болсун илһам тохтиға охшаш виҗдан мәһбуслириниң әң тез арида әркинликкә еришиши, һеч болмиса уларниң түрмидики әһвалини яхшилашқа көңүл бөлүши вә бу җәһәттә тиришчанлиқ көрситиши керәкликини билдүрди.

Ху җия әпәнди даириләрниң илһам тохтини уни аилиси турушлуқ бейҗиң шәһиридә әмәс бәлки уни үрүмчидә сотлап, үрүмчи 1-түрмисигә қамишиниң сәвәби һәққидә тохтилип, хитай һөкүмитиниң илһам тохтиға охшаш сиясий мәһбусларни хитай дөлитиниң пайтәхти, сиясий мәркизи болған бейҗиңда турғузмаслиқи хәлқара мәтбуатлар вә ғәрб демократик дөләтлириниң хитай һөкүмитигә бесим ишлитишидин әнсиришидин болғанлиқини билдүрди.

Ху җия мундақ деди: «илһам тохтиға охшаш, муһим сиясий мәһбусларға қарита җаза муддитини бейҗиңдин башқа җайларда иҗра қилиш хели илгирила йолға қоюлған түзүм. Чүнки, бейҗиң шәһири хитай коммунист һөкүмитиниң сиясий мәркизи. Бу җайға хәлқара таратқулар мәркәзләшкән, демократик дөләтләрниң хитайда турушлуқ баш әлчиханилири җайлашқан, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң һәрқайси комитетлириниң ишханилириму мушу җайға мәркәзләшкән. Мушундақ болғини үчүн бу җай (йәни бейҗиң)интайин сәзгүр орун. Бейҗиңда йәнә нурғунлиған әрздарларму топлиниду. Сиясий мәһбуслар үстидин бейҗиңда сот ечилған мәзгилләрдә әрздарларму сот бинасиниң сиртида қоршивелиниш әһваллири даим йүз бериду. Бейҗиң йәнә сиясий паалийәтләр көп йүз бәргән җай болғини үчүн бу җайға йәнә сиясий вәзийәткә көңүл бөлидиған пуқраларму топланған, өктичилики сәвәбидин илгири җазалинип азар йегүчиләрму топланған җай дейишкә болиду. Шуңа һөкүмәт даирилири үчүн ейтқанда бейҗиңда муқимлиқни сақлаш еғир бесим вә әндишә пәйда қилиду».

Ху җия әпәнди нобел тинчлиқ мукапат саһиби лю шавбониң нопуси бейҗиңда болсиму, униң лявниң өлкисидә сотлинип, таки бултур өлүп кәткүчә җаза муддитини лявниң җинҗу түрмисидә өтигәнликини, өзи 2008-йили сиясий сәвәбтин қолға елинип, 3 йерим йиллиқ қамаққа һөкүм қилинғандиму, җаза муддитини тйәнҗинниң чадийән дегән җайидики чавбәй түрмисидә өтәшкә әвәтилгәнликини, адвокат гав җишиң, 9-июл тутқунидики кишилик һоқуқ адвокатлири қатарлиқ башқа сиясий мәһбусларниңму охшаш әһвалға учриғанлиқини нәқил алди.

Хитай һөкүмитидин уйғурларниң қануний һәқлирини ашкара тәләп қилған илһам тохти әпәнди, 2014-йили 15-январ бейҗиңдики өйидин тутқун қилинип, мәхпий һалда үрүмчигә елип келингәндин кейин, даириләр 2014-йили 9-айниң 22-күни үрүмчи оттура сотида 1-қетимлиқ сот ечип, униңға «миллий қутратқулуқ пәйда қилип дөләтни парчилашқа урунуш» җинайити артип, муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилған. Илһам әпәнди адвокати арқилиқ наразилиқ әрзи сунғандин кейин даириләр шу йили 11-айниң21-күни уйғур аптоном районлуқ юқири сот намида үрүмчи 1-түрмисидә 2-қетимлиқ сот ечилғанлиқини елан қилип, униңға берилгән муддәтсиз қамақ җазасиниң өзгәрмигәнликини елан қилған иди.

Ху җия әпәнди даириләрниң юқириқи сәвәбләр түпәйлидин бейҗиң нопусидики илһам тохтини учур қаттиқ қамал қилинидиған вә сиясий бастуруш вәзийити еғир болған үрүмчидә сотлап, уни сиясий җинайәтчиләр қамилидиған үрүмчи 1-түрмисигә қамиғанлиқини билдүрүп, илһам тохти вә униң аилисидикиләрниң нөвәттә әң еғир күнләрни баштин кәчүрүватқанлиқини билдүрди.

Ху җия мундақ деди: «илһам у бейҗиң нопусида. У шинҗаңда туғулған болсиму әмма униң нопуси бейҗиңда. Мушу нуқтидин алғанда бейҗиң нопусидики пуқраларниң җаз муддитини бейҗиңда өтәшни тәләп қилиш һәққи бар. Әмма даириләр уни қамал астидики шинҗаңға апиривәтти. Шинҗаң һәрбий башқуруш түзүми астидики җай, у бесивелинған земин. Бу җайда даириләр илһам тохтиға мунасивәтлик учурларни қамал қилалайду. Һазир илһам тохтиниң у җайдики қериндашлири вә униң аяли гүзәлнурниң барлиқ туғқанлири һазир қорқунч вә вәһимә ичидә яшимақта. Бундақ әһвалда улар сирттикиләргә илһам тохтиниң әһвали тоғрулуқ мәлумат бериштин баш тартиду һәтта қорқиду. Икки йил илгири гүзәлнур илһам тохтини йоқлап үрүмчигә барғинида униң туғқанлири гүзәлнурниң телефонини еливалған, әйни чағда гүзәлнур таки бейҗиңдин қайтип кәлгүчә илһам тохтиниң достлири болған мән, язғучи ваң лишуң, воисер қатарлиқлар билән болған телефон алақисини пүтүнләй үзгән иди. Шундин буянқи 2 йил ичидә гүзәлнур вә балилар илһам тохтини йоқлаш үчүн үрүмчигә баралмиди. Әгәр бу йил язлиқ тәтилдиму гүзәлнур вә балилар үрүмчигә баралмиса, илһам тохти аилисидикиләр билән 3 йилдин буян көрүшәлмигән болиду. Бу бир аилә үчүн бәкла ечинишлиқ вә адаләтсиз әһвал».

Әмма ху җя әпәнди йәнә хәлқара җәмийәтниң хитай һөкүмитигә давамлиқ бесим ишлитиши арқилиқ, нопуси бейҗиңда болған илһам тохтиниң әркинликкә еришишини қолға кәлтүрүш имканийити болмиған һаләттиму, униң җаза муддитини йениклитиш һеч болмиғанда уни аилиси турушлуқ бейҗиң шәһиригә йөткәп келиш имканийити барлиқини билдүрди.

Ху җия әпәндиниң қаришичә, лю шаниң әркинликкә еришишидә, хитайниң иқтисадий мәнпәәт нуқтисидин германийә һөкүмити билән хитай һөкүмити оттурисидики иқтисадий һәмкарлиқ мунасивитидин башқа хәлқара таратқулар вә ғәрб демократик дөләт һөкүмәтлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң узундин буян давам қиливатқан бесими қатарлиқ көп хил амиллар муһим рол ойниған. Шуңа илһам тохти мәсилисидиму ғәрб демократик дөләтләрниң һөкүмәт органлири, хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң хитай һөкүмити билән болған сөһбитидә илһам тохти мәсилисини давамлиқ оттуриға қоюши интайин муһим вә зөрүр.

Ху җя әпәнди йәнә өзиниң бу җәһәттики ишлирини баян қилип, өзиму һәр қетим ғәрб демократик дөләт әлчиханилири хадимлири вә кишилик һоқуқ органлири билән көрүшкәндә, профессор илһам тохти қатарлиқ виҗдан мәһбуслириниң әһвалини давамлиқ аңлитип келиватқанлиқини билдүрди.

Ху җия йәнә илһам тохтини техиму көп болған хәлқара кишилик һоқуқ мукапатлириға көрситиш арқилиқ, хитай һөкүмитиниң илһам тохтини хата солиғанлиқини билдүрүш вә бу арқилиқ илһам тохтиниң әркинликкә чиқиш йолини һазирлашниң муһимлиқини, һеч болмиса илһам тохтиниң түрмә шараитини яхшилаш имканийитини яритиш керәкликини тәкитлиди.

Ху җия әпәнди 2008-йили 10-айда өзиниң тйәнҗиндә җаза муддити өтәватқан түрмидин бейҗиңдики түрмигә йөткилишидә өзи еришкән хәлқаралиқ кишилик һоқуқ мукапатлири вә хәлқара җәмийәтниң хитайға бесим пәйда қилғанлиқини нәқил елип мундақ деди.

«Мән тйәнҗин чадийән наһийәсидики түрмидә 2008-йили 5-айниң 7-күнидин шу йили 10-айниң 10-күнигичә җаз муддитини өтидим. 10-Айниң 10-күни бейҗиң дашин районидики бейҗиң шәһәрлик түрмигә йөткәлдим, кейинки җаза муддитимни бейҗиңда өтишим мениң аиләм, аялим, қизим вә ата-анамниң түрмигә келип мени қәрәллик йоқлап турушиға көп асанлиқ туғдурди. Роһий кәйпиятимму илгирикидин көп яхшиланған иди. Буни әмәлгә ашурушта аиләм вә хәлқара җамаәтниң бесими зор рол ойниған иди. Биринчидин, аиләмниң, анамниң яшинип қалғанлиқи, қизимниң кичикликини сәвәб қилип, даириләрдин көп қетим тәләп қилиши рол ойниди. Иккинчидин, хәлқара җәмийәтниң хитай һөкүмитигә қилған бесими муһим рол ойниди. Чүнки мениң у йили 10-өктәбир күни, йәни нобел мукапати тарқитилиш һарписида бейҗиңдики түрмигә йөткәп келинишимгә мениң 2008-йиллиқ нобел тинчлиқ мукапатиға намзат қилип көрситилгәнликим муһим сәвәбләрниң бири болған иди».

Ху җия түрмидики илһам тохтиниң вәзийитини яхшилашта нөвәттә илһам тохтиға хәлқарада берилгән мукапатларниң вә илһам тохтиниң техиму юқири болған хәлқаралиқ мукапатларға намзат қилип көрситилишиниң муһим роли барлиқини билдүрди.

Ху җия әпәнди хәлқара тәшкилатлар вә демократик тәрипидин илһам тохтиға берилгән һәрқандақ бир хәлқаралиқ мукапатниң, хитай һөкүмитигә илһам тохтини наһәқ түрмигә қамиғанлиқини билдүрүштә бесим пәйда қилип, илһам тохти үчүн адаләт тәләп қилиш, униң түрмидики шараитини яхшилаш арқилиқ, уйғурларниң бу сиясий лидериниң түрмидин сақ-саламәт чиқиши үчүн асас селишта муһим әһмийәткә игә икәнликини тәкитлиди.

Илһам тохти әпәнди тутқун қилинғандин буян, илһам тохти әпәнди хәлқара таратқуларда җиддий диққәт обйектиниң биригә айлинип, чәтәлләрдики кишилик һоқуқ тәшкилатлири, ғәрб демократик дөләт һөкүмәтлири вә чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири илһам тохтиға әркинлик тәләп қилиш ишини давамлаштуруп кәлмәктә. Болупму, америкидики кишилик һоқуқ паалийәтчиси сав яшүе ханим қурған «хитайдики өзгириш тәшкилати» вә униңдин кейин германийәдә қурулған «илһам тохтини қоллаш гурупписи» қатарлиқлар илһам тохтиға әркинлик тәләп қилиш хизмитини ишләш билән биллә илһам тохти әпәндини һәр хил хәлқаралиқ мукапатларға тәшәббус қилиш хизмитини давамлиқ ишләп кәлмәктә.

Германийәдики илһам тохтини қоллаш гурупписиниң башлиқи әнвәрҗан әпәнди өзлириниң илһам тохтиға әркинлик тәләп қилиш хизмитидә, илһам тохтини хәлқаралиқ кишилик һоқуқ мукапатлириға намзат қилип көрситиш хизмитини муһим хизмәтләрниң бири қилғанлиқини билдүрди.

Әнвәрҗан әпәнди йәнә ху җия әпәндиниң илһам тохтини қоғдап қелишта вә униң түрмидики әһвалини яхшилашта хәлқараниң бесиминиң муһимлиқи һәққидики пикирини қоллайдиғанлиқини билдүрүп, илһам тохти гурупписиниң өз хизмитидә илһам тохтиниң әһвали һәққидә германийә һөкүмити вә явропа бирлики қатарлиқ һөкүмәт вә органларға давамлиқ тәләпнамә сунуватқанлиқини билдүрди.

Илһам тохти әпәнди тутқун қилинғандин буян униңға хәлқаралиқ мукапатлардин «барбара голдисимис әркин йезиш мукапати», «түрк дуняси әркин йезиш мукапати», «мартин-әннанис кишилик һоқуқ мукапати», «веймар кишилик һоқуқ мукапати» қатарлиқ көп хил мукапатлар берилгәндин башқа у йәнә 2017-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ға намзат қилип көрситилгән болса, 2018-йили «нобел тинчлиқ мукапати» ға намзат қилип көрситилгән 300 нәччә кишиниң бири болған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт