Saxarof mukapati sahibi xu jiya: "Ilham toxtini qoghdap qélishta xelq'araning bésimi muhim"

Muxbirimiz méhriban
2018-07-17
Élxet
Pikir
Share
Print
2008-Yiliq saxarof erkinlik mukapati sahibi, béyjing shehiride turushluq xu jiya ependi téléfon sözlishiwatqan körünüsh. 2013-Yili 10-aprél, béyjing.
2008-Yiliq saxarof erkinlik mukapati sahibi, béyjing shehiride turushluq xu jiya ependi téléfon sözlishiwatqan körünüsh. 2013-Yili 10-aprél, béyjing.
AP

Ötken peyshenbe küni, yeni 11-iyul ziyaritimizni qobul qilghan béyjingda turushluq xu jiya ependi Uyghur rayonidiki weziyetning jiddiyliki we uzun musapilik yol qatarliq sewebler tüpeylidin ilham toxtining béyjingdiki a'ilisining bu yil uni yoqlashqa yene baralmaydighanliqini bildürdi.

Xu jiya ependi lyu shawboning ayali liyu shaning erkinlikke érishishide xelq'ara jem'iyetning bésimi zor rol oynighanliqini tekitlep, nöwette meyli xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri bolsun, yaki gherb démokratik döletliri bolsun ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirining eng téz arida erkinlikke érishishi, héch bolmisa ularning türmidiki ehwalini yaxshilashqa köngül bölüshi we bu jehette tirishchanliq körsitishi kéreklikini bildürdi.

Xu jiya ependi da'irilerning ilham toxtini uni a'ilisi turushluq béyjing shehiride emes belki uni ürümchide sotlap, ürümchi 1-türmisige qamishining sewebi heqqide toxtilip, xitay hökümitining ilham toxtigha oxshash siyasiy mehbuslarni xitay dölitining paytexti, siyasiy merkizi bolghan béyjingda turghuzmasliqi xelq'ara metbu'atlar we gherb démokratik döletlirining xitay hökümitige bésim ishlitishidin ensirishidin bolghanliqini bildürdi.

Xu jiya mundaq dédi: "Ilham toxtigha oxshash, muhim siyasiy mehbuslargha qarita jaza mudditini béyjingdin bashqa jaylarda ijra qilish xéli ilgirila yolgha qoyulghan tüzüm. Chünki, béyjing shehiri xitay kommunist hökümitining siyasiy merkizi. Bu jaygha xelq'ara taratqular merkezleshken, démokratik döletlerning xitayda turushluq bash elchixaniliri jaylashqan, birleshken döletler teshkilatining herqaysi komitétlirining ishxanilirimu mushu jaygha merkezleshken. Mushundaq bolghini üchün bu jay (yeni béyjing)intayin sezgür orun. Béyjingda yene nurghunlighan erzdarlarmu toplinidu. Siyasiy mehbuslar üstidin béyjingda sot échilghan mezgillerde erzdarlarmu sot binasining sirtida qorshiwélinish ehwalliri da'im yüz béridu. Béyjing yene siyasiy pa'aliyetler köp yüz bergen jay bolghini üchün bu jaygha yene siyasiy weziyetke köngül bölidighan puqralarmu toplan'ghan, öktichiliki sewebidin ilgiri jazalinip azar yégüchilermu toplan'ghan jay déyishke bolidu. Shunga hökümet da'iriliri üchün éytqanda béyjingda muqimliqni saqlash éghir bésim we endishe peyda qilidu".

Xu jiya ependi nobél tinchliq mukapat sahibi lyu shawboning nopusi béyjingda bolsimu, uning lyawning ölkiside sotlinip, taki bultur ölüp ketküche jaza mudditini lyawning jinju türmiside ötigenlikini, özi 2008-yili siyasiy sewebtin qolgha élinip, 3 yérim yilliq qamaqqa höküm qilin'ghandimu, jaza mudditini tyenjinning chadiyen dégen jayidiki chawbey türmiside öteshke ewetilgenlikini, adwokat gaw jishing, 9-iyul tutqunidiki kishilik hoquq adwokatliri qatarliq bashqa siyasiy mehbuslarningmu oxshash ehwalgha uchrighanliqini neqil aldi.

Xitay hökümitidin Uyghurlarning qanuniy heqlirini ashkara telep qilghan ilham toxti ependi, 2014-yili 15-yanwar béyjingdiki öyidin tutqun qilinip, mexpiy halda ürümchige élip kélin'gendin kéyin, da'iriler 2014-yili 9-ayning 22-küni ürümchi ottura sotida 1-qétimliq sot échip, uninggha "Milliy qutratquluq peyda qilip döletni parchilashqa urunush" jinayiti artip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilghan. Ilham ependi adwokati arqiliq naraziliq erzi sun'ghandin kéyin da'iriler shu yili 11-ayning21-küni Uyghur aptonom rayonluq yuqiri sot namida ürümchi 1-türmiside 2-qétimliq sot échilghanliqini élan qilip, uninggha bérilgen muddetsiz qamaq jazasining özgermigenlikini élan qilghan idi.

Xu jiya ependi da'irilerning yuqiriqi sewebler tüpeylidin béyjing nopusidiki ilham toxtini uchur qattiq qamal qilinidighan we siyasiy basturush weziyiti éghir bolghan ürümchide sotlap, uni siyasiy jinayetchiler qamilidighan ürümchi 1-türmisige qamighanliqini bildürüp, ilham toxti we uning a'ilisidikilerning nöwette eng éghir künlerni bashtin kechürüwatqanliqini bildürdi.

Xu jiya mundaq dédi: "Ilham u béyjing nopusida. U shinjangda tughulghan bolsimu emma uning nopusi béyjingda. Mushu nuqtidin alghanda béyjing nopusidiki puqralarning jaz mudditini béyjingda öteshni telep qilish heqqi bar. Emma da'iriler uni qamal astidiki shinjanggha apiriwetti. Shinjang herbiy bashqurush tüzümi astidiki jay, u bésiwélin'ghan zémin. Bu jayda da'iriler ilham toxtigha munasiwetlik uchurlarni qamal qilalaydu. Hazir ilham toxtining u jaydiki qérindashliri we uning ayali güzelnurning barliq tughqanliri hazir qorqunch we wehime ichide yashimaqta. Bundaq ehwalda ular sirttikilerge ilham toxtining ehwali toghruluq melumat bérishtin bash tartidu hetta qorqidu. Ikki yil ilgiri güzelnur ilham toxtini yoqlap ürümchige barghinida uning tughqanliri güzelnurning téléfonini éliwalghan, eyni chaghda güzelnur taki béyjingdin qaytip kelgüche ilham toxtining dostliri bolghan men, yazghuchi wang lishung, wo'isér qatarliqlar bilen bolghan téléfon alaqisini pütünley üzgen idi. Shundin buyanqi 2 yil ichide güzelnur we balilar ilham toxtini yoqlash üchün ürümchige baralmidi. Eger bu yil yazliq tetildimu güzelnur we balilar ürümchige baralmisa, ilham toxti a'ilisidikiler bilen 3 yildin buyan körüshelmigen bolidu. Bu bir a'ile üchün bekla échinishliq we adaletsiz ehwal".

Emma xu jya ependi yene xelq'ara jem'iyetning xitay hökümitige dawamliq bésim ishlitishi arqiliq, nopusi béyjingda bolghan ilham toxtining erkinlikke érishishini qolgha keltürüsh imkaniyiti bolmighan halettimu, uning jaza mudditini yéniklitish héch bolmighanda uni a'ilisi turushluq béyjing shehirige yötkep kélish imkaniyiti barliqini bildürdi.

Xu jiya ependining qarishiche, lyu shaning erkinlikke érishishide, xitayning iqtisadiy menpe'et nuqtisidin gérmaniye hökümiti bilen xitay hökümiti otturisidiki iqtisadiy hemkarliq munasiwitidin bashqa xelq'ara taratqular we gherb démokratik dölet hökümetliri, kishilik hoquq teshkilatlirining uzundin buyan dawam qiliwatqan bésimi qatarliq köp xil amillar muhim rol oynighan. Shunga ilham toxti mesilisidimu gherb démokratik döletlerning hökümet organliri, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining xitay hökümiti bilen bolghan söhbitide ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyushi intayin muhim we zörür.

Xu jya ependi yene özining bu jehettiki ishlirini bayan qilip, özimu her qétim gherb démokratik dölet elchixaniliri xadimliri we kishilik hoquq organliri bilen körüshkende, proféssor ilham toxti qatarliq wijdan mehbuslirining ehwalini dawamliq anglitip kéliwatqanliqini bildürdi.

Xu jiya yene ilham toxtini téximu köp bolghan xelq'ara kishilik hoquq mukapatlirigha körsitish arqiliq, xitay hökümitining ilham toxtini xata solighanliqini bildürüsh we bu arqiliq ilham toxtining erkinlikke chiqish yolini hazirlashning muhimliqini, héch bolmisa ilham toxtining türme shara'itini yaxshilash imkaniyitini yaritish kéreklikini tekitlidi.

Xu jiya ependi 2008-yili 10-ayda özining tyenjinde jaza mudditi ötewatqan türmidin béyjingdiki türmige yötkilishide özi érishken xelq'araliq kishilik hoquq mukapatliri we xelq'ara jem'iyetning xitaygha bésim peyda qilghanliqini neqil élip mundaq dédi.

"Men tyenjin chadiyen nahiyesidiki türmide 2008-yili 5-ayning 7-künidin shu yili 10-ayning 10-künigiche jaz mudditini ötidim. 10-Ayning 10-küni béyjing dashin rayonidiki béyjing sheherlik türmige yötkeldim, kéyinki jaza mudditimni béyjingda ötishim méning a'ilem, ayalim, qizim we ata-anamning türmige kélip méni qerellik yoqlap turushigha köp asanliq tughdurdi. Rohiy keypiyatimmu ilgirikidin köp yaxshilan'ghan idi. Buni emelge ashurushta a'ilem we xelq'ara jama'etning bésimi zor rol oynighan idi. Birinchidin, a'ilemning, anamning yashinip qalghanliqi, qizimning kichiklikini seweb qilip, da'irilerdin köp qétim telep qilishi rol oynidi. Ikkinchidin, xelq'ara jem'iyetning xitay hökümitige qilghan bésimi muhim rol oynidi. Chünki méning u yili 10-öktebir küni, yeni nobél mukapati tarqitilish harpisida béyjingdiki türmige yötkep kélinishimge méning 2008-yilliq nobél tinchliq mukapatigha namzat qilip körsitilgenlikim muhim seweblerning biri bolghan idi".

Xu jiya türmidiki ilham toxtining weziyitini yaxshilashta nöwette ilham toxtigha xelq'arada bérilgen mukapatlarning we ilham toxtining téximu yuqiri bolghan xelq'araliq mukapatlargha namzat qilip körsitilishining muhim roli barliqini bildürdi.

Xu jiya ependi xelq'ara teshkilatlar we démokratik teripidin ilham toxtigha bérilgen herqandaq bir xelq'araliq mukapatning, xitay hökümitige ilham toxtini naheq türmige qamighanliqini bildürüshte bésim peyda qilip, ilham toxti üchün adalet telep qilish, uning türmidiki shara'itini yaxshilash arqiliq, Uyghurlarning bu siyasiy lidérining türmidin saq-salamet chiqishi üchün asas sélishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi.

Ilham toxti ependi tutqun qilin'ghandin buyan, ilham toxti ependi xelq'ara taratqularda jiddiy diqqet obyéktining birige aylinip, chet'ellerdiki kishilik hoquq teshkilatliri, gherb démokratik dölet hökümetliri we chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri ilham toxtigha erkinlik telep qilish ishini dawamlashturup kelmekte. Bolupmu, amérikidiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi saw yashü'é xanim qurghan "Xitaydiki özgirish teshkilati" we uningdin kéyin gérmaniyede qurulghan "Ilham toxtini qollash guruppisi" qatarliqlar ilham toxtigha erkinlik telep qilish xizmitini ishlesh bilen bille ilham toxti ependini her xil xelq'araliq mukapatlargha teshebbus qilish xizmitini dawamliq ishlep kelmekte.

Gérmaniyediki ilham toxtini qollash guruppisining bashliqi enwerjan ependi özlirining ilham toxtigha erkinlik telep qilish xizmitide, ilham toxtini xelq'araliq kishilik hoquq mukapatlirigha namzat qilip körsitish xizmitini muhim xizmetlerning biri qilghanliqini bildürdi.

Enwerjan ependi yene xu jiya ependining ilham toxtini qoghdap qélishta we uning türmidiki ehwalini yaxshilashta xelq'araning bésimining muhimliqi heqqidiki pikirini qollaydighanliqini bildürüp, ilham toxti guruppisining öz xizmitide ilham toxtining ehwali heqqide gérmaniye hökümiti we yawropa birliki qatarliq hökümet we organlargha dawamliq telepname sunuwatqanliqini bildürdi.

Ilham toxti ependi tutqun qilin'ghandin buyan uninggha xelq'araliq mukapatlardin "Barbara goldisimis erkin yézish mukapati", "Türk dunyasi erkin yézish mukapati", "Martin-ennanis kishilik hoquq mukapati", "Wéymar kishilik hoquq mukapati" qatarliq köp xil mukapatlar bérilgendin bashqa u yene 2017-yilliq "Saxarof erkinlik mukapati" gha namzat qilip körsitilgen bolsa, 2018-yili "Nobél tinchliq mukapati" gha namzat qilip körsitilgen 300 nechche kishining biri bolghan idi.

Toluq bet