Ilham toxtini qollighan xitay aktipliri tehditke uchridi

Muxbirimiz méhriban
2014-09-22
Share
ilham-toxti-sot-meydan-qamal.jpg Ilham toxti ependini sotlash küni sot meydanining etrapi xitay qoralliq küchliri teripidin qattiq kontrol qilin'ghan. 2014-Yili 17-séntebir, ürümchi.
AFP

Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini telep qilghini üchün "Döletni parchilash" jinayiti bilen eyiblen'gen Uyghur ziyaliysi ilham toxti üstidin échilghan sotning, hetta xitayning özining qanuniy nizamlirighimu emel qilmighanliqi twitér qatarliq ammiwi uchur wasitiliride munazire qozghighandin kéyin, bu munazirilerde ilham toxtini qollap, hökümetni tenqidligen xitay ziyaliyliri her xil tehditlerge uchrighan.

Ilham ependini yéqindin qollap kéliwatqan xitay ziyaliyliridin, kishilik hoquq aktipi xu jyaning bildürüshiche, u ötken hepte béyjingdiki dölet amanliqini qoghdash saqchiliri teripidin soraq qilin'ghandin bashqa, yene namelum kishiler teripidin ölüm tehditigimu uchrighan.

Ürümchi sot da'iriliri 17-, 18 -séntebir künliri xitayda "Döletni parchilash" jinayiti bilen eyiblinip qolgha élin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqide 1-qétimliq sotni achqandin kéyin, ilham toxtining kéyinki sotining 23-séntebir seyshenbe küni dawamlishidighanliqini uqturdi.

Ötken hepte ilham ependi üstidin échilghan 1-qétimliq sot heqqide xelq'ara metbu'atlargha bayanat bergen ilham ependining adwokatliri ürümchi da'irilirining ilham ependi üstidin achqan sotining, xelq'ara qanuniy-nizamnlargha xilap bolupla qalmastin, hetta xitayda belgilen'gen qanuniy nizam we tertiplergimu xilapliq qilghanliqini ashkarilighandin kéyin, ilham ependi üstidin échilghan sot we uning türme da'iriliri teripidin putigha kishen sélinip qanunsiz jazalashqa uchrighanliqi xelq'ara metbu'atlar we xitaydiki ammiwi alaqe torlirida küchlük inkas qozghighan idi.

Ilham toxti délosi heqqide naraziliq pikrini ipadiligen xitay ziyaliyliridin, ilham toxti délosidiki yardemchi adwokat lyu shawyüen, béyjingdiki kishilik hoquq aktipi xu jya,tibet ayal yazghuchisi wo'ésér qatarliqlar oxshimighan derijide tehditke uchrighan.

Béyjingdiki tonulghan kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jya ilham ependi tutqun qilin'ghandin buyan xelq'ara metbu'atlarning ziyaritini köp qétim qobul qilip, da'irilerning Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qolgha élishini eyiblep kelmekte. Xu jya ependi ötken hepte xelq'ara metbu'atlarning ziyaritini qobul qilghinida,ilham toxti üstidin échilghan sotni we türme da'irilirining ilham ependining putigha kishen sélip uni qanunsiz jazalishini eng qattiq tenqidligüchilerning biri.

Xu jya ependining ötken jüme küni radi'omizgha bildürüshiche, ilham ependining soti échiliwatqan mezgilde, béyjingdiki dölet amanliqini qoghdash saqchiliri uni tutqun qilip 24 sa'et nezerbend qilghan, u yene namelum kishiler teripidin ölüm tehditige uchrighan.

Özining bu yil 7-aydin bashlap her xil tehditlerge uchrawatqanliqini bildürgen xu jya ependi, bu xil tehditlerning sewebi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Özini ashkarilimighan namelum kishiler 7-aydin buyan manga üzlüksiz tehdit salmaqta. Béyjing saqchiliri manga ularning kimlikini éniqliyalmighanliqini bildürmekte. Emma men bu tehditlerning yéqindin buyan Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqide xelq'ara metbu'atlarning ziyaritini köp qétim qobul qilghanliqim we ammiwi tor béketliride hökümet da'irilirini ilham toxtini tutqun qilish bilen eyiblep, twitér qatarliq ammiwi tor béketliride ilham ependini qoyup bérish teshebbusi qozghighanliqim sewebidin bolsa kérek dep bilimen."

Melum bolushiche, ilham ependi üstidin sot échilghan 17-séntebir charshenbe küni kechte, xu jya ependi béyjingdiki dölet amanliqini qoghdash saqchiliri teripidin tutqun qilinip bir kéche soraq qilin'ghandin kéyin, ilham toxti délosi heqqide munazire qozghimasliqqa agahlandurulghandin kéyin öyige qayturulghan. Emma xu jya ependi 18-séntebir peyshenbe küni özining néme üchün soraq qilin'ghanliqi heqqidiki tepsilatlarni xelq'ara metbu'atlarda we twitér torida ashkarilighandin kéyin, peyshenbe küni kéchide uning shexsi aptomobiligha namelum kishiler qizil sir töküwétip, aptomobil ichige partlighuch qoyup qoyghan we bir parche baghaqche qaldurup, uni ölüm tehditi bilen agahlandurghan.

Bu heqte toxtalghan xu jya ependi mundaq dédi: "Men bu baghaqchini yazghanlarning bu yil 7-ayning 6-küni kéchide manga hujum qilip ikki qowurghamning sunushini keltürüp chiqarghan, 8-ayning 12-küni mendin 1 milyon xelq puli telep qilip, eger telipini orunlimisam öltürüwétidighanliqini bildürüp baghaqchi yazghan we toxtimastin téléfon uchurliri yollap ata-anamni we a'ilemdikilerni qoshup öltürüwétidighanliqini agahlandurghanlar bilen eyni kishiler ikenlikini perez qildim. Eyni chaghda men béyjing saqchilirigha ularning bu qilmishi heqqide erz qilghan bolsammu, emma saqchilar ularni tapalmighanliqini bildürgen idi. Bu qétimmu eyni ehwal tekrarlandi. Ular aptomobilimning ichi-sirtigha qizil sir töküptu, aptomobilim ichige qoyulghan bolaqning ademni öltüreligüdek küchi bar partlighuch bomba ikenliki éniqlandi. Saqchilar manga tehdit salghuchilarning méning bilen shexsi adawiti bar kishiler bolushi mumkinlikini tekitlep, ularni tépish imkaniyiti yoqluqini bildürmekte. Da'iriler elwette bu ehwallarni méning xelq'aragha ashkarilaydighanliqimni bilidu. Ular méni tehdit bilen qorqutalmaydighanliqini bilsimu, emma bu arqiliq bashqilarni qorqutush meqsitige yetmekchi. Ilham ependining soti échilghandin buyan ilham ependining adwokatliri ilham toxti sotining qanuniy tertiplerge uyghun bolmighanliqini dunyagha ashkarilidi. Yardemchi adwokat lyu shawyüen twitérgha yollighan uchurlirida ürümchide échilghan sotni qanuniy tertiplerge uyghun emes dep tenqidlidi. Wo'isér qatarliq köpligen ziyaliylar ilham ependi üchün adilliq telep qilmaqta. Hazir twitir torida ilham ependining soti heqqide naraziliq pikrini ipadileydighanlar barghanche köpeymekte. Bu ehwal hökümet da'irilirini ensiretti elwette."

Yardemchi adwokat lyu shawyüen twitér torigha yollighan uchurida,"Ürümchide échilghan sot bashtin ‏-axiri bir siyasiy teshwiqat meydani boldi. Bu sotta qanuniy tertip we belgilimilerning birigimu emel qilinmidi. Sotchi emeliyette siyasi-qanun komitéti teripidin belgilen'gen bir qorchaq bolush wezipisinila orunlidi xalas!" dep yazghan.

Adwokat li fangping ependi xelq'ara metbu'atlargha bergen bayanatida ilham toxti üstidin échilghan sotning qanuniy tertiplerge uyghun emeslikini tenqidlesh bilen bir waqitta, sotning adil höküm chiqirishighimu ishenmeydighanliqini bildürüp, da'irilerning barliq amallar bilen ilham toxtigha artilghan"Döletni parchilash" jinayitini ispatlashqa urunuwatqanliqi we uni éghir jaza bilen jazalashqa teyyar ikenlikini bildürgen idi.

Twitér torigha yollan'ghan uchurlardin melum bolushiche, nöwette ilham ependining adwokatliri we uning sotigha qatnishish üchün kelgen a'ile ezalirimu ürümchidiki dölet amanliqini qoghdash xadimliri teripidin qattiq nazaret qiliniwatqan bolup, adwokatlar her qétim chet'el muxbirlirining ziyaritini qobul qilghinida, xitay amanliq xadimlirining ularning yénida ularni gep-sözlirige diqqet qilishqa agahlandurmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet