Җуңго пуқралар күчи: илһамға берилгән җаза уйғур-хәнзу өз-ара яришиш еһтималини техиму йоққа чиқириду

Мухбиримиз әркин
2014-09-25
Share
ilham-toxti-turme.jpg Уйғур академик илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилиништин бурун 8 ай тутуп турулған түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
RFA

Хитай демократлириниң америкидики "җуңго пуқралар күчи" намлиқ тәшкилати баянатида, үрүмчи шәһәрлик оттура сотниң атақлиқ өктичи зиялий илһам тохтиға бәргән муддәтсиз қамақ җазасини тәнқидләп, хәлқара җәмийәтни илһам тохтини дәрһал вә шәртсиз қоюп бериш һәққидә хитайға бесим ишлитишкә чақирди.

"җуңго пуқралар күчи" тәшкилати җуңго мәркизи милләтләр университетиниң мәзкур дотсентниң адил сотланмиғанлиқини, икки күнлүк сотта униңға артилған "җинайәтләр"ни испатлайдиған һечқандақ дәлил оттуриға қоюлмиғанлиқини, һечқандақ бир гуваһчи қатнаштурулмиғанлиқини тәкитләп, сотни сахтипәзлик, дәп тәнқид қилди.

Баянатта көрситишичә, илһам тохти көп һалларда хитайниң шинҗаңдики һәрикитини тәнқидләп кәлгән уйғур-хәнзу мунасивәтләр сияситидики көзгә көрүнәрлик обзорчи болуп, униң ғәйрий зораванлиқ пикри хитай илим саһәсидә уйғур-хәнзу мунасивәтлиридики көврүк, дәп қарилип кәлгән.

"җуңго пуқралар күчи" тәшкилатиниң рәиси доктор яң җйәнлиниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити илһам тохтини җазалап, уйғур-хәнзу оттурисидики көрүккә бузғунчилиқ қилған. У, буниң уйғур-хитай оттурисидики яришишқа техиму қаттиқ бузғунчилиқ қилишидин әндишә қилидиғанлиқини билдүрди.

Яң җйәнли: бу қетимқи бузғунчилиқ хәнзулар билән уйғурларниң һессият җәһәттики мунасивитини техиму җиддийләштүрүветишидин әндишә қилимән. Бәлки, икки тәрәптики кәлгүсидики өз-ара яришишини техиму йоққа чиқириши мумкин, деди.

Лекин, хитай һөкүмити өзиниң илһам тохтиға бәргән муддәтсиз қамақ җазасини ақлап, уйғурларға кишилик һоқуқ тәләп қилған вә хитайни асасий қанун, аптономийә қанунидики алақидар һәқ-һоқуқларға һөрмәт қилишқа чақирип кәлгән мәзкур өктичи затниң җинайәт шайкиси қуруп, қанунға хилаплиқ қилғанлиқи вә бөлгүнчилик билән шуғулланғанлиқида чиң турмақта.

Хитай милләтләр ишлири комитетиниң муавин мудири ло лимиң, пәйшәнбә күни ахбарат йиғини өткүзүп, илһам тохтиниң дөләт қануниға хилаплиқ қилиши вә җазалиниши, униң қанунлуқ һәқ-һоқуқиға һөрмәт қилинған яки қилинмиғанлиқи мәсилиси әмәс. Униңға берилгән җаза әдлийә тәртипи вә қанун-бәлгилимиләргә асасән берилди, дегән.

Һалбуки, хитай ташқи ишлар министирлиқи илһам тохтиға берилгән муддәтсиз қамақ җазасини тәнқид қилған дөләтләргә дипломатик наразилиқ билдүргән. Хитай ташқи ишлар министири хуа чүнйиң, чаршәнбә күни хитайниң бу дөләтләргә рәсмий наразилиқ билдүргәнликини ашкарилиған. Илһам тохтиға берилгән муддәтсиз қамақ җазасини америка һөкүмити, явропа иттипақи тәнқид қилип, униң дәрһал қоюп берилишини тәләп қилған. Президент обама, илһам тохтиға охшаш кишиләрниң әркинликкә һәққи барлиқини тәкитлигән иди.

Бирақ хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң қаришичә, илһам тохтиниң сотида еғир адаләтсизлик мәсилиси бар болуп, униң һоқуқиға һөрмәт қилинмиған. Доктор яң җйәнли, илһам тохтиниң сотида қанун тәртипкә риайә қилинмиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: қанун тәртип мәсилисидә еғир мәсилә бар. Буни адвокатму оттуриға қойди. Буниң бири, у мәхпий йәргә солинип, адвокати билән көрүшүшигә рухсәт қилинмиди. Сән алди билән униң өзини ақлаш һоқуқини тартивалдиң. Иккинчиси, у илһамни үрүмчигә елип берип сотлиди. Үрүмчиниң илһамни сотлаш һоқуқи барму-йоқ? чүнки, у бейҗиң нопусида. Буларниң һәммиси униң сотида наһайити зор мәсилә барлиқини көрситип туриду. Чүнки, қануни принсиптин алғанда қануни тәртиптә мәсилә чиқса, делода мәсилә чиқиду. Биз шуни көрдуқ, илһамниң делосида бәк көп қануни тәртип мәсилиси көрүлди. Бу шуни чүшәндүриду, җуңго һөкүмити қануни тәртипни астин-үстүн қилиш арқилиқ илһамға "дөләтни парчилаш җинайити"ни артти. Буни биз һәммимиз наһайити ениқ көрүп йәттуқ.

Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири, ғәрб әллири вә хитай демократлириниң қаришичә, илһам тохти зораванлиқни қоллимайдиған, уйғурларға кишилик һоқуқ, аптономийә тәләп қилип, бу пикрини хитай қанун рамкиси ичидә тинч йоллар билән ипадиләп кәлгән мөтидил мәйдандики уйғур өктичи зиялийси.

Бирақ тәнқидчиләр, мөтидил пикирдики бундақ бир зиялийни бастуруш уйғур җәмийитини үмидсизликкә иттирип, уларни радикаллаштуридиғанлиқини вә дунядики радикал һәрикәтләрдин үмид күтүшкә елип баридиғанлиқини агаһландуруп кәлгән. Бәзи хәлқара паалийәтчиләрниң көрситишичә, бу, нөвәттә хәлқара җәмийәтниң илһам тохти мәсилисигә җиддий инкас қайтурушидики сәвәбләрниң бири.

Доктор яң җйәнли, хитай һөкүмитиниң бу хаталиқи уйғурлардики мустәқиллиқ идийәсини күчәйтидиғанлиқини билдүрди.

У: илһам җуңго рамкиси ичидә шәрқий түркистан яки шинҗаңдики уйғурларниң кишилик һоқуқ, миллий експилататсийә вә аптоном мәсилисини һәл қилишни тәшәббус қилип кәлгән. Бу җуңго асасий қануниниң роһидин алғанда һечқандақ қанунға хилап әмәс. Җуңго һөкүмити һәтта буниңдин хурсән болуши керәк иди. Бирақ биз буниңдин шуни көрүвалалаймиз, җуңго һөкүмитиниң вәдиси пүтүнләй ялған. У һәрқандақ кишилик һоқуқтин қорқиду. Бундақ бир мөтидил уйғур зиялийсиға зәрбә бериш техиму көп уйғурниң ишәнчини йоқитиду. Техиму көп уйғурда мән немә үчүн сениң билән яшишим керәк, мустәқил болсам техиму яхши күн көримәнғу, дегән пикирни күчәйтиду. Буниң чоқум шундақ тәсири болиду. Әмәлийәттә, мән қанчилик уйғурниң мустәқиллиқ халайдиғанлиқини билмәймән. Лекин мән шуниңға ишинимәнки, җуңго һөкүмитиниң қаттиқ қол сиясити, арқа-арқидин садир қиливатқан хаталиқи уйғурларни мустәқиллиққа иттириватқан муһим пишаң, деди.

"җуңго пуқралар күчи" баянатида йәнә, илһам тохтиниң мәһкум қилиниши аз санлиқ милләтләргә қилинған йәнә бир қетимлиқ зораванлиқ, дәп тәнқидлигән шундақла хитай һөкүмитиниң миллий бастуруши вәйранчилиқ вә қалаймиқанчилиқ елип кәлгәнликини әскәртип, бирақ биз, уйғур қериндашлар билән мүрини-мүригә тирәп, уларниң шундақла бизниң әркинлик вә иззәт һөрмитимиз үчүн техиму қаттиқ күрәш қилимиз, дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт