Junggo puqralar küchi: ilhamgha bérilgen jaza Uyghur-xenzu öz-ara yarishish éhtimalini téximu yoqqa chiqiridu

Muxbirimiz erkin
2014-09-25
Share
ilham-toxti-turme.jpg Uyghur akadémik ilham toxti ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishtin burun 8 ay tutup turulghan türme. 2014-Yili 24-séntebir, ürümchi.
RFA

Xitay démokratlirining amérikidiki "Junggo puqralar küchi" namliq teshkilati bayanatida, ürümchi sheherlik ottura sotning ataqliq öktichi ziyaliy ilham toxtigha bergen muddetsiz qamaq jazasini tenqidlep, xelq'ara jem'iyetni ilham toxtini derhal we shertsiz qoyup bérish heqqide xitaygha bésim ishlitishke chaqirdi.

"Junggo puqralar küchi" teshkilati junggo merkizi milletler uniwérsitétining mezkur dotséntning adil sotlanmighanliqini, ikki künlük sotta uninggha artilghan "Jinayetler"ni ispatlaydighan héchqandaq delil otturigha qoyulmighanliqini, héchqandaq bir guwahchi qatnashturulmighanliqini tekitlep, sotni saxtipezlik, dep tenqid qildi.

Bayanatta körsitishiche, ilham toxti köp hallarda xitayning shinjangdiki herikitini tenqidlep kelgen Uyghur-xenzu munasiwetler siyasitidiki közge körünerlik obzorchi bolup, uning gheyriy zorawanliq pikri xitay ilim saheside Uyghur-xenzu munasiwetliridiki köwrük, dep qarilip kelgen.

"Junggo puqralar küchi" teshkilatining re'isi doktor yang jyenlining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti ilham toxtini jazalap, Uyghur-xenzu otturisidiki körükke buzghunchiliq qilghan. U, buning Uyghur-xitay otturisidiki yarishishqa téximu qattiq buzghunchiliq qilishidin endishe qilidighanliqini bildürdi.

Yang jyenli: bu qétimqi buzghunchiliq xenzular bilen Uyghurlarning héssiyat jehettiki munasiwitini téximu jiddiyleshtürüwétishidin endishe qilimen. Belki, ikki tereptiki kelgüsidiki öz-ara yarishishini téximu yoqqa chiqirishi mumkin, dédi.

Lékin, xitay hökümiti özining ilham toxtigha bergen muddetsiz qamaq jazasini aqlap, Uyghurlargha kishilik hoquq telep qilghan we xitayni asasiy qanun, aptonomiye qanunidiki alaqidar heq-hoquqlargha hörmet qilishqa chaqirip kelgen mezkur öktichi zatning jinayet shaykisi qurup, qanun'gha xilapliq qilghanliqi we bölgünchilik bilen shughullan'ghanliqida ching turmaqta.

Xitay milletler ishliri komitétining mu'awin mudiri lo liming, peyshenbe küni axbarat yighini ötküzüp, ilham toxtining dölet qanunigha xilapliq qilishi we jazalinishi, uning qanunluq heq-hoquqigha hörmet qilin'ghan yaki qilinmighanliqi mesilisi emes. Uninggha bérilgen jaza edliye tertipi we qanun-belgilimilerge asasen bérildi, dégen.

Halbuki, xitay tashqi ishlar ministirliqi ilham toxtigha bérilgen muddetsiz qamaq jazasini tenqid qilghan döletlerge diplomatik naraziliq bildürgen. Xitay tashqi ishlar ministiri xu'a chünying, charshenbe küni xitayning bu döletlerge resmiy naraziliq bildürgenlikini ashkarilighan. Ilham toxtigha bérilgen muddetsiz qamaq jazasini amérika hökümiti, yawropa ittipaqi tenqid qilip, uning derhal qoyup bérilishini telep qilghan. Prézidént obama, ilham toxtigha oxshash kishilerning erkinlikke heqqi barliqini tekitligen idi.

Biraq xelq'ara kishilik hoquq organlirining qarishiche, ilham toxtining sotida éghir adaletsizlik mesilisi bar bolup, uning hoquqigha hörmet qilinmighan. Doktor yang jyenli, ilham toxtining sotida qanun tertipke ri'aye qilinmighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: qanun tertip mesiliside éghir mesile bar. Buni adwokatmu otturigha qoydi. Buning biri, u mexpiy yerge solinip, adwokati bilen körüshüshige ruxset qilinmidi. Sen aldi bilen uning özini aqlash hoquqini tartiwalding. Ikkinchisi, u ilhamni ürümchige élip bérip sotlidi. Ürümchining ilhamni sotlash hoquqi barmu-yoq? chünki, u béyjing nopusida. Bularning hemmisi uning sotida nahayiti zor mesile barliqini körsitip turidu. Chünki, qanuni prinsiptin alghanda qanuni tertipte mesile chiqsa, déloda mesile chiqidu. Biz shuni körduq, ilhamning délosida bek köp qanuni tertip mesilisi körüldi. Bu shuni chüshendüridu, junggo hökümiti qanuni tertipni astin-üstün qilish arqiliq ilhamgha "Döletni parchilash jinayiti"ni artti. Buni biz hemmimiz nahayiti éniq körüp yettuq.

Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri, gherb elliri we xitay démokratlirining qarishiche, ilham toxti zorawanliqni qollimaydighan, Uyghurlargha kishilik hoquq, aptonomiye telep qilip, bu pikrini xitay qanun ramkisi ichide tinch yollar bilen ipadilep kelgen mötidil meydandiki Uyghur öktichi ziyaliysi.

Biraq tenqidchiler, mötidil pikirdiki bundaq bir ziyaliyni basturush Uyghur jem'iyitini ümidsizlikke ittirip, ularni radikallashturidighanliqini we dunyadiki radikal heriketlerdin ümid kütüshke élip baridighanliqini agahlandurup kelgen. Bezi xelq'ara pa'aliyetchilerning körsitishiche, bu, nöwette xelq'ara jem'iyetning ilham toxti mesilisige jiddiy inkas qayturushidiki seweblerning biri.

Doktor yang jyenli, xitay hökümitining bu xataliqi Uyghurlardiki musteqilliq idiyesini kücheytidighanliqini bildürdi.

U: ilham junggo ramkisi ichide sherqiy türkistan yaki shinjangdiki Uyghurlarning kishilik hoquq, milliy ékspilatatsiye we aptonom mesilisini hel qilishni teshebbus qilip kelgen. Bu junggo asasiy qanunining rohidin alghanda héchqandaq qanun'gha xilap emes. Junggo hökümiti hetta buningdin xursen bolushi kérek idi. Biraq biz buningdin shuni körüwalalaymiz, junggo hökümitining wedisi pütünley yalghan. U herqandaq kishilik hoquqtin qorqidu. Bundaq bir mötidil Uyghur ziyaliysigha zerbe bérish téximu köp Uyghurning ishenchini yoqitidu. Téximu köp Uyghurda men néme üchün séning bilen yashishim kérek, musteqil bolsam téximu yaxshi kün körimen'ghu, dégen pikirni kücheytidu. Buning choqum shundaq tesiri bolidu. Emeliyette, men qanchilik Uyghurning musteqilliq xalaydighanliqini bilmeymen. Lékin men shuninggha ishinimenki, junggo hökümitining qattiq qol siyasiti, arqa-arqidin sadir qiliwatqan xataliqi Uyghurlarni musteqilliqqa ittiriwatqan muhim pishang, dédi.

"Junggo puqralar küchi" bayanatida yene, ilham toxtining mehkum qilinishi az sanliq milletlerge qilin'ghan yene bir qétimliq zorawanliq, dep tenqidligen shundaqla xitay hökümitining milliy basturushi weyranchiliq we qalaymiqanchiliq élip kelgenlikini eskertip, biraq biz, Uyghur qérindashlar bilen mürini-mürige tirep, ularning shundaqla bizning erkinlik we izzet hörmitimiz üchün téximu qattiq küresh qilimiz, dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet