Ilham toxtining xitay türmisige qamalghinigha 3 yil boldi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-09-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Soldin onggha: ilham toxti guruppisi re'isi enwerjan, xitayshunas mari xolizman, unpo xadimi lusiya, yawropa parlamént ezasi hélga stéwéns we xitayda özgirish teshkilatidin saw yashö. 2017-Yili iyun, bélgiye paytexti biryussél.
Soldin onggha: ilham toxti guruppisi re'isi enwerjan, xitayshunas mari xolizman, unpo xadimi lusiya, yawropa parlamént ezasi hélga stéwéns we xitayda özgirish teshkilatidin saw yashö. 2017-Yili iyun, bélgiye paytexti biryussél.
RFA/Ekrem

Bu yil 23-séntebir küni ilham toxtining ömürlük qamaq jazasigha mehkum bolghinigha top-toghra 3 yil boldi. Bu munasiwet bilen chet'ellerdiki bir qisim kishilik hoquq pa'aliyetchiliri arqa-arqidin muraji'etname we maqaliler élan qildi shundaqla dunya jama'etchilikini ilham toxtigha ige chiqishqa, uning xitay türmisidin qoyup bérilishi üchün küch chiqirishqa ündidi.

Merkizi gérmaniyediki "Ilham toxti guruppisi" ning re'isi enwerjan ependi 23-séntebir küni ijtima'iy taratqularda muraji'etname élan qilghan bolup, uningda Uyghur xelqining hem kishilik hoquqni himaye qilidighan dunya jama'etchilikining ilham toxtini tashliwetmeydighanliqigha bolghan ümidini bayan qilghan.

Igilinishiche, amérikidiki "Xitayda özgirish" tor bétining mes'uli, ilham toxti guruppisining ezasi saw yashö xanimmu ilham toxti ependining xitay soti teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqining üch yilliqi munasiwiti bilen maqale élan qilghan. U maqaliside mundaq dep yazghan: "Ilham toxtining qamaqqa mehkum qilinishi xitaydiki eng qebih kishilik hoquq weqelirining biridur, birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq orgini we her qaysi dölet hökümetliri her waqit bu ishni untup qalmasliqi, belki öz tirishchanliqini körsitip, bu mesilini hel qilishi zörür. Xelq'ara jem'iyet xitay hökümitining künsayin nacharlishiwatqan kishilik hoquq pozitsiyesige dawamliq taqet qilishni toxtitishi lazim."

Ilham toxti guruppisining mes'ulliridin biri bolghan firansiyelik proféssor, xitayshunas mari holizman xanimmu bügün ilham toxtining qamaq jazasigha mehkum bolghanliqining 3 yilliqi munasiwiti bilen pikir bayan qildi hemde ilham toxtining kelgüsige bolghan endishisini bildürdi. U mundaq dédi: "Ilham toxti muddetsiz qamaq jazasigha uchridi. Biz ilham toxtiningmu xitay ziyaliysi lyu shawbogha oxshash türmide ölüp kétishidin endishe qilmaqtimiz. Gerche u köpligen xelq'araliq meshhur mukapatlargha érishken bolsimu, lékin u yenila türmide. Xitayda kishilik hoquq weziyiti künséri yamanlishiwatqan bügünki künde, kishilik hoquq pa'aliyetchilirining, bolupmu Uyghur siyasiy tutqunlirining istiqbali intayin wehimilik. Biz xelq'ara jem'iyetke, yawropa birliki we b d t gha ilham toxtigha ige chiqishni, uni xitay türmisidin hayat qutuldurup erkinlikke érishtürüshi lazimliqini izchil tekitlep kéliwatimiz."

Ilham toxti guruppisining mes'ulliridin enwerjan ependi we mari holizman xanimlar 13-séntebir teklipke bina'en gérmaniyening frankfurt shehirige bérip, tibetliklerning rohaniy dahiysi dalay lama bilen uchrashqan hemde dalay lamadin xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtini 2018-yilliq nobél tinchliq mukapatigha namzat körsitishini ümid qilghan idi. Enwerjan ependi sözide, ilham toxtini téximu köp we meshhur bolghan kishilik hoquq mukapatlirigha namzat körsitish yolidiki xizmetlirini dawamlashturidighanliqini eskertti.

Melumki, ilham toxti ependi axirqi ikki yilda bir qatar xelq'araliq mukapatlargha muyesser boldi. Téxi ikki hepte ilgiri u, xelq'ara lébirallar birleshmisining 2017-yilliq "Erkinlik mukapati" gha érishti. U yene bu yil yawropa birlikining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan "Waslaw xawél mukapati" gha na'il boldi we "Saxarof mukapati" gha namzat körsitildi. U yene bu yil gérmaniyening "Waymar kishilik hoquq mukapati" ghimu érishti. Ötken yili ilham toxti yene 2016-yilliq "Martén ennalis mukapati" ghimu érishken idi.

Enwerjan ependi ziyaritimizning axirida gerche xitay hökümiti Uyghur diyarida yürgüzüwatqan yuqiri bésimliq siyasitini yoshuruwatqan hemde ilham toxtigha oxshash mötidil pikir éqimidiki ziyaliylarni yoqitishqa urunuwatqan bolsimu, emma xitayning bu niyitining emelge ashmaywatqanliqini we Uyghur mesilisining, jümlidin ilham toxti mesilisining barghanséri xelq'arada hésdashliqlargha érishiwatqanliqini tekitlidi.

Toluq bet