Түркийәдики аммиви тәшкилатлар хитайни илһам тохтини қоюп беришкә чақирди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2014-09-26
Share
ilham-toxti-turme.jpg Уйғур академик илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилиништин бурун 8 ай тутуп турулған түрмә. 2014-Йили 24-сентәбир, үрүмчи.
RFA

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири илһам тохти тоғрисидики сотниң һөкүмигә етираз билдүрди. Сот җәряниниң очуқ болмаслиқи, ахбаратчиларниң қатнишишиға рухсәт қилмаслиқи, сотқа қатнишиш үчүн үрүмчигә барған чәтәллик дипломатларниң сот мәһкимисигә киришигә рухсәт қилинмаслиқи әң көп тәнқид қилинған мәсилиләр қатаридин орун алди.

Түркийә мәтбуатлирида, америка, әнглийә, явропа иттипақи вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң, хитай сот мәһкимисиниң илһам тохтиға муддәтсиз қамақ җазаси һөкүм қилғанлиқини адаләтсизлик дәп баһа бәргәнлики вә илһам тохтини қоюп беришкә чақириқ қилғанлиқи муһим хәвәр қатарида тарқитилған болсиму, түркийәниң һазирғичә бу һәқтә рәсмий бир баянат елан қилмастин, сүкүттә турушиниң сәвәби тоғрисида һеч қандақ учур берилмиди.
Илһам тохтиға берилгән муддәтсиз қамақ җазаси иҗтимаий учур алақә васитилиридиму қаттиқ етиразларға вә тәнқидкә учриди. Көплигән кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә язғучилар хитай даирилири өзиниң бир нелсун мандиласини иҗад қилғанлиқини илгири сүрди.

Түркийә милләтчи һәрикәт партийисидин парламент әзаси синан оған әпәнди түркийә парламентида сөз қилип, түркийә һөкүмитиниң уйғурларға йетәрлик дәриҗидә игә чиқмиғанлиқини, хусусән илһам тохти мәсилисидә түркийә кишилик һоқуқ комитетиниң сүкүттә турғанлиқини тәнқид қилди вә парламент тармиқидики кишилик һоқуқ комитетиға хитаб қилип мундақ деди: бу йәрдә кишилик һоқуқ комитетиниң башлиқи айхан сәфәрүстингә хитаб қилимән, дуняда нурғун вәқәләр йүз бериду, әмма түркләргә қарши елип бериливатқан искәнҗә вә һақарәтләргә қарита түркийә парламенти кишилик һоқуқ комитети һеч иш болмиғандәк бәхираман олтуриду, шәрқий түркистанда түрк вә мусулман болғанлиқтин башқа һеч қандақ бир җинайити болмиған вә 70 яшлиқ аниси билән түрмигә қамалған илһам тохтиға искәнҗә қилиниватиду, у наһәқчиликкә учраватиду, әмма түркийә парламенти кишилик һоқуқ комитети бир тал қилиниму тәврәтмәй сүкүттә туруватиду, силәр түркийә кишилик һоқуқ комитети болуш сүпитиңлар билән искәнҗигә вә наһәқчиликкә учриған түркләрни бу комитетниң мәсилиси қатариға алмамсиләр? кишилик һоқуқ комитетиниң башлиқи һөрмәтлик айхан сәфәрүстин әпәндини бу парламент мунбиригә чиқип түрк хәлқигә чүшәнчә беришкә чақириқ қилимән.

Шәрқи түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси илһам тохтиниң муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқиға даир баянатида мундақ дейилгән: инсан һәқлири тәшәббусчиси илһам тохти, хитай мәһкимиси тәрипидин муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинди.

Илһам тохти, хитай қанунлири вә уйғур аптоном райониниң қанунлириға тайинип уйғурларниң һәқ ‏-һоқуқлири вә әркинликини тәләп қилғанлиқи үчүн бөлгүнчи атилип җазаға тартилди. Илһам тохтиниң хитайға қарши һәрикәт қилған яки намайиш орунлаштурған һечбир һәрикәт вә тәшкилат билән алақиси йоқлуқини хитай даирилириму яхши билиду. Илһам тохти хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан бесим сиясити вә һәқсизлиқлирини тәнқид қилди вә мақалиләр елан қилиш арқилиқ һәқиқәтни оттуриға қойди. Уйғурлар үчүн хитай асасий қануни тәрипидин етирап қилинған һәқ вә әркинликни қоғдиди. Униң мақалилириниң һечбиридә шәрқи түркистанни хитайдин айриш яки хитайни парчилашқа охшаш идийәниң йоқлуқи наһайити очуқтур, пәқәт асасий қанунға асасән уйғурларға әркинлик берилишини, һәқсизлиқ қилинмаслиқини тилға алғанлиқи үчүн қамаққа елинди.

Биз шәрқи түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити болуш сүпитимиз билән, хитайниң илһам тохтиға қилған бу наһәқ җазасини әйибләймиз вә ләнәт оқуймиз. Илһам тохтиниң һеч қандақ җинайити йоқтур. У пәқәт һәқ сөзлигәнлики үчүн җазаға тартилди. Хитай даирилири униңға төһмәт қиливатиду вә җинайәтчи көрситиш үчүн ялған вә сахта дәлилләрни испат қиливатиду. Илһам тохти бир зиялий, уйғурлардин йетишип чиққан иқтисадшунас профессор вә тәтқиқатчи, илһам тохти пәқәт уйғур түрклириниң инсани һәқ вә әркинлики билән яшишини, хитайлар қандақ әркин яшиса, уйғурларниңму охшаш шәкилдә әркин вә һөрлүки билән яшишини тәләп қилғанлиқи үчүн қамақ җазасиға һөкүм қилинди.

Илһам тохтини пәқәт шәрқи түркистанлиқлар әмәс, башқа нурғун хитайларму наһайити яхши көриду вә һөрмәт қилиду. Илһам тохти әслидә уйғур мәсилисидә хитай даирилириниң кәмчилик вә хаталиқлирини әсләткәнлики, һәқиқәтни баян қилғанлиқи, хитайлар билән уйғур түрклирини тинчлиққа елип келишкә тиришқанлиқи үчүн хитай униңға рәһмәт ейтишниң орниға, уни түрмигә ташлиди вә муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилди. Хитай уйғурларниң асасий қанунға вә хитай даирилиригә болған ишәнчини йәнә бир қетим йоқатқан болди. Буниңда йоқитип қойғини хитай болди, чүнки хитай шәрқи түркистанда вә хәлқарада өзиниң етибарини йоқатқан болди. Нурғун хәлқара тәшкилатлар бу наһәқ җазаға етираз билдүрди вә хитайниң уйғурларға адил қаримайдиған, милләтчилик, тәрәпбазлиқ мәйданини көргән болди.

Профессор илһам тохтиниң һечқандақ җинайити йоқ, у һәқиқәтниң қоғдиғучиси, уйғурларниң авази вә үмид мәнбәси болған иди. Илһам тохтини қамақ җазасиға һөкүм қилиш уйғурларниң авазини боғуш, әркинлик, тинчлиқ вә инсан һәқлирини дәпсәндә қилиш һесаблиниду.

Биз шәрқи түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити болуш сүпитимиз билән, илһам тохтиниң муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинишини сиясий, адил болмиған вә һәқ-һоқуқ дәпсәндә қилинған наһәқ бир җаза дәп қараймиз. Хитайниң илһам тохтини шәртсиз әркин қоюп беришини тәләп қилимиз.

Түрк оҗақлири тәшкилати әфюн қараһисар шөбә рәиси доктор явуз осман әпәнди илһам тохти тоғрисида хитайға болған наразилиқини ипадиләп баянат елан қилди.

Баянатта мундақ дейилгән: униң җинайити тинч усул билән өз хәлқиниң һәқ-һоқуқлирини мудапиә қилишқа урунған, уйғурларға қарши йүргүзүлгән бесим сиясәтләрни ипадә әркинликини қоллинип очуқ вә җасарәтлик һалда оттуриға қоюштин ибарәт җинайити болған профессор илһам тохтиниң, вәтәнни парчилаш, бөлгүнчилик қилиш билән җазалинип муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи вә мал-мүлкиниң тоңлитилғанлиқи елан қилинди. Бизниң сүкүттә қелишимиз вә пәрвасизлиқимиз уйғур хәлқини чоңқур қайғуға салди, ахбарат вә телевизийә қаналлириму тутулған, түрмигә қамалған вә өлтүрүлгән мусулман уйғурларға йетәрлик дәриҗидә әһмийәт бәрмиди. Шәрқий түркистан вә уйғур түрклириниң ичимизни азаблайдиған әһвалини көрмәскә селиш бизни тарихи бир хаталиққа вә уваллиққа дучар қилиду.

Дәрһал дөләт вә хәлқ болүш сүпитимиз билән, башта б д т вә америка қатарлиқ хәлқара җамаәтни һәрикәтләндүрүп, сот қарариниң адил болмиғанлиқини вә илһам тохтини ақлаш үчүн қәдәм бесилиши керәк. Налә-пәряд қилғанлар алдида еғизлар сүкүт қилсиму, виҗданлар сүкүттә туралмайду. Дуняниң һәр қайси җайлирида зулум астида иңраватқан кишиләргә ярдәм қилған вә көңүл бөлгәнгә охшаш җинайити пәқәтлә мусулман вә түрк болған қериндишимиз илһам тохтини қотулдуруш үчүнму көңүл бөлүшимиз керәк.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт