Илһам тохти 2017-йиллиқ "әркинлик мукапати" ға еришти

Мухбиримиз әзиз
2017-11-30
Share
Markus-Loning-ilham-toxti-guruppisining-enverjan.jpg Хәлқара либераллар бирләшмиси қармиқидики инсан һәқлири комитетиниң рәиси маркус лониң мукапат тарқитиш мурасимида илһам тохти гурупписиниң рәиси әнвәрҗан билән. 2017-Йили 30-ноябир, голландийә.
liberal-international.org

30-Ноябир күни чүштин бурун голландийәниң дәнхаг (гаага) шәһиридики хәлқара җинайи ишлар сотиниң йиғин залида бир қетимлиқ пәвқуладдә йиғин ечилди.

Баш оргини әнглийәниң лондон шәһиридики хәлқара либераллар бирләшмиси тәшкиллигән бу йиғинда 2017-йиллиқ "әркинлик мукапати" ниң хитай түрмисидики уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгәнлики дағдуға билән җакарланди.

Мукапат саһиби қамақта болғанлиқи үчүн хәлқарада бу һәқтики давалири билән тонулуватқан "илһам тохти гурупписи" мукапатни вакалитән тапшурувалди.

Мәзкур бирләшмә қармиқидики кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси, германийә кишилик һоқуқ бирләшмисиниң сабиқ һәйәт әзаси маркус лйониң зияритимиз җәрянида алди билән бу қетим илһам тохтиға берилгән "әркинлик мукапати" һәққидә қисқичә чүшәнчә берип өтти. У бу һәқтә мундақ деди: "хәлқара либераллар бирләшмиси күнлүксиман тәшкилат болуп, дуня миқясидики йүздин артуқ әркин партийәләрниң қатнишиши билән тәшкилләнгән. Биз демократийә, қанун арқилиқ идарә қилиш вә инсан һәқлирини қоғдаш саһәлири бойичә наһайити күчлүк вәдиләрни бәргәнмиз. Биз бүгүн тарқитилған ‹әркинлик мукапати' ни йиллардин буян буян мушу саһәләрдики күрәшләргә атланған һәмдә өзлирини қурбан қилған кишиләрни қоллаш, шуниңдәк уларниң күрәшлирини етирап қилиш мәқситидә бу мукапатни тәсис қилғанмиз."

Мәлум болушичә бу мукапат 1985-йили тунҗи қетим тарқитилған болуп, һазирғичә уйғур җамаитигә тонушлуқ болған кишиләрдин тәйвәнниң сабиқ президенти чен шүйбйән, берманиң һазирқи рәһбири аңсан сучи, пакистанниң сабиқ баш министири бенәзәр бутто, чех җумһурийитиниң тунҗи президенти васлав хавел қатарлиқ сиясийон вә язғучиларға берилгән икән.

Бу йилқи мукапатниң мукапат намзатлири ичидин илһам тохтиға берилишидә қандақ сәвәбләрниң барлиқи һәққидә сориғинимизда германийә кишилик һоқуқ бирләшмиси кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси маркус лйониң мундақ деди: "илһам тохти охшаш болмиған милләтләр, җүмлидин өзи мәнсуп болған уйғурларниң һоқуқ җәһәттики барәвәрлики үчүн күрәш қилған бир шәхс. У йәнә хитайдики уйғурлар билән хитайлар оттурисида яки һәрқайси милләтләр арисида тинчлиқ асасидики өзара чүшәнчини илгири сүрүшни тәшәббус қилғучи. У бу җәһәттә зиялийларға хас сәгәклик билән һәрқайси милләтләр оттурисида өзара чүшәнчә һасил қилиш, өзара сөһбәт йоли ечиш вә шу арқилиқ тәңпуңлуқни сақлашни тәкитләп кәлгән. Әмәлийәттә болса у мушундақ қилиш арқилиқ өз қарашлирини ашкара оттуриға қоюштәк қануний һоқуқини җари қилдурған, йәнә келип бу һал хели бир мәзгил оңушлуқ давам қилған иди. Һалбуки, хитай даирилири униң қиливатқанлирини өзлиригә қарши чиққанлиқ, дәп қариди һәмдә уни түрмигә мәһкум қилди."

Рәис маркус лйониң мукапат тарқитиш мурасимида сөзлигән сөзидә "хитайниң илһам тохтини түрмигә бәнд қиливетиши хитай үчүн бир чоң номус," дәп көрситиду. Биз униңдин немә үчүн мушундақ бир тәсвирни қолланғанлиқини сориғинимизда у мундақ деди. "хитайдәк мушундақ бир чоң дөләтниң һөкүмити әркинлик вә инсан һәқлиригә даир идийәлиридин бунчә қорқуп кәтсә, йәнә келип бир инсанниң яки бир зиялийниң күч-қуввитидин бунчә пайпетәк болуп кәтсә бу һәқиқәтәнму аҗайип бир иш болиду. Шуңа хитай һөкүмитиниң немә үчүн кишиләр азрақла нам чиқарған һаман уларни йәр билән йәксан қиливетишкә моһтаҗ болуп қалидиғанлиқини задила чүшинәлмәй келиватимән. Шуңа уларниң бирав һәққидә ейтқанлири даим ялған болуп чиқиду. Маңа бу һәрқачан хитай һөкүмитиниң аҗизлиқиниң ипадисидәк бир туйғу бериду. Хитай һөкүмити изчил һалда хитайдики әң мунәввәр инсанларни түрмигә солап келиватиду. Шуңа биз хитай һөкүмитидин илһам тохтини вә башқа сиясий өктичиләрни дәрһал қоюп беришни тәләп қилдуқ. Әмди бу мәсилигә кәлсәк, инсанийәт тарихида дуняға шунчә узун тарихи вә мәдәнийити билән махтинип кәлгән бир дөләт илһамға охшаш әң мунәввәр кишиләрни сүргүнгә яки қамаққа мәһкум қиливәтсә бу һәқиқәтәнму хитай һөкүмити үчүн қаттиқ номус қилғудәк иш болиду, дәп қаридим."

Бүгүн сәһәрдики мукапат тарқитиш мурасимида түрмидики илһам тохтиға вакалитән мукапат тапшурувалғучиларниң бири, "илһам тохти гурупписи" ниң тәшкиллигүчилиридин бири марийә холзман ханим өзиниң буниңдин хушал икәнликини билдүрди. Униң бунчә хушал болушидики бир муһим сәвәб, бу мукапатни уларниң йиллардин буян қиливатқан һәр тәрәплимә тиришчанлиқлириниң йәнә бир қетим етирап қилиниши, дәп қарашқа болғанлиқида икән.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: "бизгә мәлум болғини шуки, хәлқара либераллар бирләшмиси өткән мәзгилләрдә, болупму өткән икки йилда хитайдики барлиқ инсан һәқлири дәпсәндичиликигә толиму сәгәклик билән муамилә қилип келиватқан бир орган. Йәнә бир ишни ейтсам бизниң булғарийәлик достимиз, явропа парламентиниң әзаси илхан күчүк өткән икки йилдин буян бизни бар күчи билән қоллап кәлди. Болупму илһам тохтиниң һөрлүккә чиқиши, униң дуняға тонулуши, шуниңдәк уни явропа парламентиниң ‹сахаров мукапати'ға намзат көрситиш қатарлиқларда бәк зор тиришчанлиқларни көрсәтти. Бу қетимқи намзат көрситиштиму илхан күчүк бәк зор күч сәрп қилди."

Хитай һөкүмити мәңгүлүк қамаққа һөкүм қилған уйғур зиялий илһам тохтиға мушундақ бир мукапатни беришниң хитай һөкүмитигә нисбәтән немидин дерәк беридиғанлиқини сориғинимизда холзман ханим буниң зор әһмийәткә игә икәнликини тәкитлиди. Униң қаришичә, хәлқара либераллар бирләшмисиниң "әркинлик мукапати" ни илһам тохтиға бериши ашундақ бир инсанниң мәвҗутлуқи, у мәнсуп болған хәлқниң хитай һөкүмитиниң һөкүмранлиқи астида азаб-оқубәткә муптила болуватқанлиқини йәнә бир қетим дуняниң сәмигә салидикән. Шуниңдәк хитай һөкүмити "террорчи" дәп қарилаватқан хәлқләрниң зади қандақ хәлқ икәнликини дуняға ейтип берәләйдикән.

У бу һәқтә мундақ деди: "хитай һөкүмитигә нисбәтән бу уларниң титаң томурини йериветидиған бир иш болди. Чүнки улар һәрқачан биз илһам тохти һәққидә бирәр иш қилсақла олтуралмай келиватқан иди. Сизгә бир мисални ейтип берәй: йәнә икки һәптидин кейин биз веймар шәһиригә баримиз. Чүнки илһам тохтиға у җайда йәнә бир мукапат берилиду. Әнә шу шәһәрниң тор бети йеқинда туюқсизла хаккерларниң һуҗумиға учриди. Веймар шәһәрлик парламент болса хитай әлчиханисидин кәлгән телефонни тапшурувалди. Униңда хитай дипломатлири парламент һәйитигә ‹силәр бир терорчиға ундақ алий мукапатни бәрсәңлар болмайду!' дәпту. Йәни улар илһам тохтини ‹террорчи' дәпту. Бу әмәлийәттә пүткүл уйғур миллитини ‹террорчи' дегәнликтур. Бундақ болған ‹террорчи' дегәнниң һечқандақ мәниси қалмиған болиду. Шуңа мушундақ әһвалда ‹әркинлик мукапати'ниң илһам тохтиға берилиши шүбһисизки хитай һөкүмитини пути көйгән тохудәк қиливетиду. Әгәр улар давамлиқ мушу йосунда хапа болувәрсә, у чағда бәлким улар қайтидин бу мәсилини ойлинип беқиши, һечболмиғанда өзлириниң илһам тохти һәққидики қарашлирини дәңсәп көрүши мумкин. Бизниң көзләватқинимизму дәл мушу."

Мәлум болушичә, хитайдики мәркизий милләтләр университетиниң профессори, уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси илһам тохти әйни чағда хитай пайтәхти бейҗиңда уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқлири тоғрисида пикир баян қилған вә хитай һөкүмитиниң миллий сияситини әйиблигән. Шу сәвәбтин у 2014-йили 1-айниң 15-күни тутқун қилинип, шу йили 23-сентәбир күни үрүмчидә "бөлгүнчилик" җинайити билән әйибләнгән вә муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт