Ilham toxti 2017-yilliq "Erkinlik mukapati" gha érishti

Muxbirimiz eziz
2017-11-30
Share
Markus-Loning-ilham-toxti-guruppisining-enverjan.jpg Xelq'ara libérallar birleshmisi qarmiqidiki insan heqliri komitétining re'isi markus loning mukapat tarqitish murasimida ilham toxti guruppisining re'isi enwerjan bilen. 2017-Yili 30-noyabir, gollandiye.
liberal-international.org

30-Noyabir küni chüshtin burun gollandiyening denxag (ga'aga) shehiridiki xelq'ara jinayi ishlar sotining yighin zalida bir qétimliq pewqul'adde yighin échildi.

Bash orgini en'gliyening london shehiridiki xelq'ara libérallar birleshmisi teshkilligen bu yighinda 2017-yilliq "Erkinlik mukapati" ning xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgenliki daghdugha bilen jakarlandi.

Mukapat sahibi qamaqta bolghanliqi üchün xelq'arada bu heqtiki dawaliri bilen tonuluwatqan "Ilham toxti guruppisi" mukapatni wakaliten tapshuruwaldi.

Mezkur birleshme qarmiqidiki kishilik hoquq komitétining re'isi, gérmaniye kishilik hoquq birleshmisining sabiq hey'et ezasi markus lyoning ziyaritimiz jeryanida aldi bilen bu qétim ilham toxtigha bérilgen "Erkinlik mukapati" heqqide qisqiche chüshenche bérip ötti. U bu heqte mundaq dédi: "Xelq'ara libérallar birleshmisi künlüksiman teshkilat bolup, dunya miqyasidiki yüzdin artuq erkin partiyelerning qatnishishi bilen teshkillen'gen. Biz démokratiye, qanun arqiliq idare qilish we insan heqlirini qoghdash saheliri boyiche nahayiti küchlük wedilerni bergenmiz. Biz bügün tarqitilghan 'erkinlik mukapati' ni yillardin buyan buyan mushu sahelerdiki küreshlerge atlan'ghan hemde özlirini qurban qilghan kishilerni qollash, shuningdek ularning küreshlirini étirap qilish meqsitide bu mukapatni tesis qilghanmiz."

Melum bolushiche bu mukapat 1985-yili tunji qétim tarqitilghan bolup, hazirghiche Uyghur jama'itige tonushluq bolghan kishilerdin teywenning sabiq prézidénti chén shüybyen, bérmaning hazirqi rehbiri angsan suchi, pakistanning sabiq bash ministiri bénezer butto, chéx jumhuriyitining tunji prézidénti waslaw xawél qatarliq siyasiyon we yazghuchilargha bérilgen iken.

Bu yilqi mukapatning mukapat namzatliri ichidin ilham toxtigha bérilishide qandaq seweblerning barliqi heqqide sorighinimizda gérmaniye kishilik hoquq birleshmisi kishilik hoquq komitétining re'isi markus lyoning mundaq dédi: "Ilham toxti oxshash bolmighan milletler, jümlidin özi mensup bolghan Uyghurlarning hoquq jehettiki barewerliki üchün küresh qilghan bir shexs. U yene xitaydiki Uyghurlar bilen xitaylar otturisida yaki herqaysi milletler arisida tinchliq asasidiki öz'ara chüshenchini ilgiri sürüshni teshebbus qilghuchi. U bu jehette ziyaliylargha xas segeklik bilen herqaysi milletler otturisida öz'ara chüshenche hasil qilish, öz'ara söhbet yoli échish we shu arqiliq tengpungluqni saqlashni tekitlep kelgen. Emeliyette bolsa u mushundaq qilish arqiliq öz qarashlirini ashkara otturigha qoyushtek qanuniy hoquqini jari qildurghan, yene kélip bu hal xéli bir mezgil ongushluq dawam qilghan idi. Halbuki, xitay da'iriliri uning qiliwatqanlirini özlirige qarshi chiqqanliq, dep qaridi hemde uni türmige mehkum qildi."

Re'is markus lyoning mukapat tarqitish murasimida sözligen sözide "Xitayning ilham toxtini türmige bend qiliwétishi xitay üchün bir chong nomus," dep körsitidu. Biz uningdin néme üchün mushundaq bir teswirni qollan'ghanliqini sorighinimizda u mundaq dédi. "Xitaydek mushundaq bir chong döletning hökümiti erkinlik we insan heqlirige da'ir idiyeliridin bunche qorqup ketse, yene kélip bir insanning yaki bir ziyaliyning küch-quwwitidin bunche paypétek bolup ketse bu heqiqetenmu ajayip bir ish bolidu. Shunga xitay hökümitining néme üchün kishiler azraqla nam chiqarghan haman ularni yer bilen yeksan qiliwétishke mohtaj bolup qalidighanliqini zadila chüshinelmey kéliwatimen. Shunga ularning biraw heqqide éytqanliri da'im yalghan bolup chiqidu. Manga bu herqachan xitay hökümitining ajizliqining ipadisidek bir tuyghu béridu. Xitay hökümiti izchil halda xitaydiki eng munewwer insanlarni türmige solap kéliwatidu. Shunga biz xitay hökümitidin ilham toxtini we bashqa siyasiy öktichilerni derhal qoyup bérishni telep qilduq. Emdi bu mesilige kelsek, insaniyet tarixida dunyagha shunche uzun tarixi we medeniyiti bilen maxtinip kelgen bir dölet ilhamgha oxshash eng munewwer kishilerni sürgün'ge yaki qamaqqa mehkum qiliwetse bu heqiqetenmu xitay hökümiti üchün qattiq nomus qilghudek ish bolidu, dep qaridim."

Bügün seherdiki mukapat tarqitish murasimida türmidiki ilham toxtigha wakaliten mukapat tapshuruwalghuchilarning biri, "Ilham toxti guruppisi" ning teshkilligüchiliridin biri mariye xolzman xanim özining buningdin xushal ikenlikini bildürdi. Uning bunche xushal bolushidiki bir muhim seweb, bu mukapatni ularning yillardin buyan qiliwatqan her tereplime tirishchanliqlirining yene bir qétim étirap qilinishi, dep qarashqa bolghanliqida iken.

U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: "Bizge melum bolghini shuki, xelq'ara libérallar birleshmisi ötken mezgillerde, bolupmu ötken ikki yilda xitaydiki barliq insan heqliri depsendichilikige tolimu segeklik bilen mu'amile qilip kéliwatqan bir organ. Yene bir ishni éytsam bizning bulghariyelik dostimiz, yawropa parlaméntining ezasi ilxan küchük ötken ikki yildin buyan bizni bar küchi bilen qollap keldi. Bolupmu ilham toxtining hörlükke chiqishi, uning dunyagha tonulushi, shuningdek uni yawropa parlaméntining 'saxarow mukapati'gha namzat körsitish qatarliqlarda bek zor tirishchanliqlarni körsetti. Bu qétimqi namzat körsitishtimu ilxan küchük bek zor küch serp qildi."

Xitay hökümiti menggülük qamaqqa höküm qilghan Uyghur ziyaliy ilham toxtigha mushundaq bir mukapatni bérishning xitay hökümitige nisbeten némidin dérek béridighanliqini sorighinimizda xolzman xanim buning zor ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi. Uning qarishiche, xelq'ara libérallar birleshmisining "Erkinlik mukapati" ni ilham toxtigha bérishi ashundaq bir insanning mewjutluqi, u mensup bolghan xelqning xitay hökümitining hökümranliqi astida azab-oqubetke muptila boluwatqanliqini yene bir qétim dunyaning semige salidiken. Shuningdek xitay hökümiti "Térrorchi" dep qarilawatqan xelqlerning zadi qandaq xelq ikenlikini dunyagha éytip béreleydiken.

U bu heqte mundaq dédi: "Xitay hökümitige nisbeten bu ularning titang tomurini yériwétidighan bir ish boldi. Chünki ular herqachan biz ilham toxti heqqide birer ish qilsaqla olturalmay kéliwatqan idi. Sizge bir misalni éytip bérey: yene ikki heptidin kéyin biz wéymar shehirige barimiz. Chünki ilham toxtigha u jayda yene bir mukapat bérilidu. Ene shu sheherning tor béti yéqinda tuyuqsizla xakkérlarning hujumigha uchridi. Wéymar sheherlik parlamént bolsa xitay elchixanisidin kelgen téléfonni tapshuruwaldi. Uningda xitay diplomatliri parlamént hey'itige 'siler bir térorchigha undaq aliy mukapatni bersenglar bolmaydu!' deptu. Yeni ular ilham toxtini 'térrorchi' deptu. Bu emeliyette pütkül Uyghur millitini 'térrorchi' dégenliktur. Bundaq bolghan 'térrorchi' dégenning héchqandaq menisi qalmighan bolidu. Shunga mushundaq ehwalda 'erkinlik mukapati'ning ilham toxtigha bérilishi shübhisizki xitay hökümitini puti köygen toxudek qiliwétidu. Eger ular dawamliq mushu yosunda xapa boluwerse, u chaghda belkim ular qaytidin bu mesilini oylinip béqishi, héchbolmighanda özlirining ilham toxti heqqidiki qarashlirini dengsep körüshi mumkin. Bizning közlewatqinimizmu del mushu."

Melum bolushiche, xitaydiki merkiziy milletler uniwérsitétining proféssori, Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi ilham toxti eyni chaghda xitay paytexti béyjingda Uyghurlarning kishilik heq-hoquqliri toghrisida pikir bayan qilghan we xitay hökümitining milliy siyasitini eyibligen. Shu sewebtin u 2014-yili 1-ayning 15-küni tutqun qilinip, shu yili 23-séntebir küni ürümchide "Bölgünchilik" jinayiti bilen eyiblen'gen we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.