Паалийәтчиләр: “илһам тохти уйғурларни йәнә бир қетим тонутти!”

Мухбиримиз әзиз
2017.12.12
Ilham-toxtigha-insan-heqliri-mukapati-weimar.jpg Илһам тохтиға инсан һәқлири мукапати берилгәнлики германийә мәтбуатлирида кәң йәр алди. Шу тор бәттин елинған. 2017-Йили декабир.
Photo: RFA

2017-Йиллиқ “ваймар инсан һәқлири мукапати” һәққидә тохталған паалийәтчиләр: “илһам тохти уйғурларни йәнә бир қетим тонутти” дейишти. Хитай түрмисидики уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгән мәзкур мукапатни тарқитиш мурасими 10-декабир германийәниң ваймар шәһиридә өткүзүлгән иди.

Уйғурларниң һәқ вә һоқуқлириниң капаләткә игә болуши үчүн ашкара сорунларда сөз қилған һәмдә бу сәвәблик өмүрлүк қамаққа һөкүм қилинған уйғур зиялий илһам тохти нөвәттә хитай түрмисидә ятмақта. Әмма бу йилқи “хәлқара инсан һәқлири хатирә күни” мунасивити билән германийә ваймар шәһәрлик һөкүмәтниң 23-нөвәтлик “ваймар инсан һәқлири мукапати” ни илһам тохтиға бериши дуняниң илһам тохтини вә униң тәшәббуслирини изчил қоллап келиватқанлиқини йәнә бир қетим намаян қилди. Шундақла бу хәвәр һәрқайси ахбаратларда тегишлик йәр алди.

Мәлум болушичә, илһам тохтини мәзкур мукапатқа саһиб қилип көрситиштә германийәдики “тәһдит астидики милләтләр тәшкилати” вә “илһам тохти гурупписи” көп паалийәтләрдә болған. Германийәдики “илһам тохти гурупписи” ниң рәиси әнвәрҗан зияритимиз җәрянида бу мукапатниң характери һәққидә қисқичә мәлумат бәрди.

Мәлум болушичә, бу қетим илһам тохтиға инсан һәқлири мукапатиниң берилидиғанлиқи һәққидики хәвәрләр тарқалғандин кейин хитай һөкүмити һәр хил васитиләрни қоллинип, ваймар шәһәрлик һөкүмәтни бу қарардин йенишқа қистиған, әмма шәһәрлик һөкүмәт буниңға писәнт қилмиған.

Ваймар шәһәрлик һөкүмәтниң баянатчиси улрих делман зияритимиз җәрянида бу һәқтә сөз қилип, өзлириниң көплигән тосқунлуқларға дуч кәлгәнликини, әмма илһам тохтиға мукапат бериш һәққидики қарарини өзгәртмигәнликини ейтти.

У бу һәқтә сөз болғанда өзлириниң демократик бир мәмликәтниң әң әқәллий өлчәмлири бойичә бу мәсилини музакирә қилғанлиқини, әмма бу җәрянда мукапатни илһам тохтиға бериш қарарини бикар қилиш һәққидә һечқандақ тәклипниң оттуриға чүшмигәнликини, ваймар шәһәрлик һөкүмәтниң баштин-ахир бу мукапатни илһам тохтиға бериш қарарида чиң турғанлиқини тәкитлиди.

Мукапат тарқитиш мурасимиға қатнашқан кишиләр арисида узундин буян уйғурлар һәққидә издинип кәлгән һәмдә бу һәқтә бирнәччә парчә китаб язған ингрид ханим вә униң йолдишиму бар иди.

Ингрид ханим өзиниң мукапат тарқитиш мурасимида олтурғандики һес-туйғулирини әсләп мундақ деди: “әң дәсләп болуп мән буниңдин бәкму һаяҗанға чөмдүм. Немишқа десиңиз илһам тохтиниң қисмити һәмдә униң һазир қандақ әһвалда икәнликидин мән толуқ хәвәрдар. Әмма ваймар хәлқи вә бир қисим ахбаратчилар бу киши тоғрилиқ, шуниңдәк уйғурлар билән хитай һөкүмитиниң мунасивити дегәнләрни аңлап бақмиған, десәкму болиду. Мана әмдиликтә бу әһваллар аз дегәндиму бир мәһәл ахбаратлардики қизиқ нуқта болиду. Илһам тохтиниң қилған хизмәтлири һәмдә униң шиҗаити һәққидә кишиләргә нурғун әмәлий учурму берәләйду. Бу хәвәрни аңлиған һәрқандақ киши дәрһалла буниң адәттики бир вәқә әмәсликини һес қилалайду. Шуниң билән биргә бу вәқә хитайға бундақ асанла бир кишиниң абруйини йоқ қиливәткили болмайдиғанлиқини ейтип берәләйду. Шуниң үчүн биз хитайни аҗайип қудрәтлик вә баяшат бир мәмликәт, дәп тәсәввур қилмаслиқимиз лазим. У йәрдики һәммила нәрсини иҗабий, дәп кәткили болмайду. Мениңчә бүгүн мушуларни сөзләш һәммидинму муһим, дәп қараймән.”

Униң йолдиши видярто әпәндиму буниңға қошулидиғанлиқини билдүрүп, бу қетимқи мукапатниң уйғурлар һәққидә һечнәрсә аңлап бақмиған кишиләр үчүн җанлиқ бир мәйдан дәрс болғанлиқини тәкитлиди.

У бу һәқтә мундақ деди: “әлвәттә веймардики кишиләр ‛бу кимләр? һә, уйғурларкән‚ дәйду. Мана мушу йосунда улар чаминиң йетишичә илһам тохтиғиму ярдәм беришниң койиға чүшиду. Бүгүнки күндә нурғун кишиләр уйғурларниң ким икәнликини, уларниң вәтини қәйәрдә икәнликини билмәйду. Улардин бу һәқтә сорисиңиз ‛һә, улар хитайда‚ дәйду. Шуңа илһам тохти бу кишиләр үчүн бәкла йеңи бир тема. Мана әмди ‛илһам тохти гурупписи‚ вә германийәдики башқа тәшкилатлар бу мәсилини оттуриға елип чиқти.”

Германийәдики уйғурлардин дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса бу қетимқи мукапат тарқитиш мурасимиға тәклип билән қатнашқан шәрәп меһманлириниң бири. У йиғиндин кейинки сәпәр үстидә зияритимизни қобул қилип, илһам тохтиниң “ваймар инсан һәқлири мукапати” ға еришкәнликини германийәдики уйғурларниң бир иҗабий муһаҗирлар топи сүпитидә тонулуватқанлиқиниң бәлгиси, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Долқун әйса зиярәт җәрянида хитай һөкүмитиниң бу қетимқи мукапатни илһам тохтиға бәргүзмәслик үчүн ваймар шәһәрлик һөкүмәткә тәһдит селиш, алдаш, хаккерлар арқилиқ һуҗум қилиш қатарлиқ васитиләрни қолланғанлиқини сөзләп бәрди.

Мәлум болушичә хитай һөкүмитиниң бу чарилири демократик қиммәт қаришини асас қилидиған германийәдә тезла суға чилишип қалған. Буниңдики сәвәбләрниң немә болуши һәққидә сориғинимизда долқун әйса өз қарашлирини баян қилип өтти.

Илһам тохтиниң қизи җәвһәр бәзи күтүлмигән сәвәбләрдин бу қетимқи мукапат тарқитиш мурасимиға қатнишалмиған болсиму өзиниң бу қетимқи мукапаттин бәкму сөйүнгәнликини ейтти.

Униңдин хитай һөкүмитиниң изчил һалда “бундақ бир бөлгүнчи унсурға инсан һәқлири мукапати беришкә болмайду” дәп кәлгәнлики, һәтта илһам тохти “террорлуқ” ни тәшвиқ қилған, дейиштинму янмиғанлиқи һәққидә сориғинимизда у буни пәқәт бир асассиз төһмәт, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Ахирида униңдин өзиниң бу мукапатқа еришкәнликидин бихәвәр һалда һазир қараңғу түрмидә йетиватқан дадиси илһам тохтиға дәйдиған қандақ сөзи барлиқини сориғинимизда җәвһәр һаман бир күни дадиси билән җәм болидиғанлиқиға ишәнчи барлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, явропадики инсан һәқлири тәшкилатлири вә бәзи пуқравий тәшкилатлар нөвәттә уйғур зиялийси илһам тохтини техиму юқири дәриҗилик мукапатларға намзат қилип көрситиш үчүн паал һәрикәт қилмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.