Илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи намлиқ йиғин һәққидә бәзи мәлуматлар

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-12-13
Share
ilham-toxti-we-uyghurlarning-kishilik-hoquqi-yighin-2.jpg "илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи" намлиқ йиғинда америка н ә д ниң мәсуллиридин бири болған луйиса ханим сөз қилмақта. 2016-Йили 12-декабир, германийә.
RFA/Ekrem

"илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи" намлиқ йиғинда диққәткә сазавәр пикирләр вә тәклипләр оттуриға қоюлди.

12-Декабир баварийә парламентида өткүзүлгән "илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи" намлиқ йиғинда йешиллар партийисиниң рәиси маргарита бавзени өз ичигә алған һалда дуняниң һәр йеридин кәлгән 24 нәпәр кишилик һоқуқ паалийәтчиси сөз қилди. Буниң алтә нәпири уйғур, 18 нәпири чәтәллик мутәхәссис вә кишилик һоқуқ паалийәтчисидур. Йиғин әһлиниң билдүрүшичә, бу йиғинниң ениқ бир алаһидилики, әмәлгә ашидиған тәклип пикирләр вә пилан-программилар көп болуштин ибарәт.

Мари һолизман: илһам тохти күчлүк хәлқаралиқ һимайигә еришиду

Фирансийәлик хитайшунас, илһам тохти гурупписиниң мәсуллиридин бири болған профессор мари һолизман ханим бу нуқтини алди билән муәййәнләштүргүчиләрдин биридур. У мундақ дәйду: "бу қетимқи йиғинға һәммила киши әстайидил муамилә қилди. Һә десила уйғурларға әркинлик, демократийә, илһам тохтиға азадлиқ, дәп қуруқ шоар товлайдиған ишлар көрүлмиди. Бәлки, қандақ қилғанда илһам тохтиниң әркинлики үчүн һәссә қошалаймиз, қандақ қилғанда уйғурлар мәсилисини йәниму илгирилигән һалда хәлқаралаштуралаймиз, қандақ қилғанда хитай һакимийити үстидин хәлқаралиқ бесимларни йәниму күчәйтәләймиз... Дегәндәк обйектип мәсилиләр, пикирләр көпләп оттуриға қоюлди. Йиғинға қатнашқан илим адәмлири вә сиясәтчиләрниң сапаси юқири болғач, келәчәктики әмәлий қәдәмләр үчүн һул селинди. Мени бәкрәк мәмнун қилғини мана булар. Илһам тохти келәчәктә техиму күчлүк хәлқаралиқ һимайигә еришиду."

Маргарита бавзе: хитай бизниң уйғурларни қоллишимизға чидиялмайду

Германийә парламентиниң милләт вәкили, йешиллар партийисиниң баварийәдики рәиси маргарита бавзе ханим 12-декабир "илһам тохти вә уйғурларниң кишилик һоқуқи" намлиқ йиғинда қилған сөзидә, германийәдики партийә, гуруһларниң уйғурларға һесдашлиқ қилиши, уйғурларни қоллишиға хитай һөкүмитиниң тақәт қилалмайдиғанлиқини тилға алди. У мундақ дәйду: "хитай һөкүмити бизниң уйғурларға болған һимайимиздин интайин биарам. Улар германийә-хитай оттурисидики иқтисадий келишимләрни тутқа қилип туруп, германийәдики партийә, гуруһларни уйғурлардин йирақ турушқа дәвәт қилишқа уруниду. Буниң типик мисали; хитай консулиниң мениң уйғурларниң йиғилишиға қатнишишимни тосушқа интилгәнликидур. Бирақ парламентимиз, 2008-йилидики бейҗиң олимпик йиғини мәзгилидин башлап уйғурларға қучақ ечип кәлди. Бундин кейинму давамлаштуримиз. Уйғурларниң демократийә вә кишилик һоқуқ күрәшлирини қоллаш бизниң бурчимиз."

Һанно: илһам тохти тәсир яриталайдиған образдур

Хәтәр астидики милләтләрни қоғдаш тәшкилати берлин тармиқиниң мәсули һанно әпәнди илһам тохти мәсилисиниң уйғурлар мәсилиси икәнликини, илһам тохти қанчә күчәп тәшвиқ қилинса, уйғурларниң шунчә тонулидиғанлиқини тәкитлиди. У мундақ дәйду: "илһам тохти хитай һакимийити тәрипидин қанунсиз һалда тутқун қилинған вә қанунсиз һалда қамақ җазасиға мәһкум қилинған бир зиялийдур. Хитай һөкүмити өз қанунлириға тамамән зит шәкилдә өмүрлүк қамақ җазасиға мәһкум қилған илһам тохти, хәлқарада уйғурларниң символи сүпитидә зор тәсир яриталайдиған образдур. Кишиләр униң хусусий һекайисидинла, бир пүтүн уйғур җәмийитиниң картинисини көрәләйду. Һазир униң радикал күч әмәслики, бөлгүнчи әмәслики, мустәқилчи әмәслики тонулди. Әмди униң өктичи икәнликини, уйғурларниң әркинликкә, баравәрликкә, тинчлиққа болған қәлб садалириниң бир әлчиси икәнликини, униң типик демократийә паалийәтчиси икәнликини тонутушимиз лазим. Буниң билән, дуня җамаити хитай һакимийитиниң маһийитини билиш пурситигә еришиду. Уйғурларниң дәрдини техиму ениқ аңлаш имканиға еришиду."

Луйиса: илһам тохтиға аит үн, син, китаб нәшр қилишни күчәйтиш лазим

Америка н ә д ниң мәсуллиридин бири болған луйиса ханим сөзидә, хәлқарада илһам тохти мәсилисиниң диққәткә сазавәр болуватқанлиқини тилға елип, илһам тохтиниң тәшвиқатини әмәлий васитиләр билән күчәйтишни тәкитлиди. У мундақ деди: "илһам тохтиниң бу йил мартен әнналис мукапатиға еришиши вә сахаров мукапатиға намзат көрситилиши, илһам тохтиниң хәлқарадики тәсирини күчәйтишкә түрткә болди. Илһам тохтиға аит син филимлири, үн филимлири вә язма әсәрләрни көпләп нәшр қилишқа әһмийәт бериш, илһам тохти вә уйғурлар мәсилисиниң техиму көп тонулушиға һәссә қошиду."

Ляв тйәнчи: уйғурларниң хитайдин айрилип чиқип мустәқил яшаш һоқуқи бар

Хитай мустәқил қәләмкәшләр җәмийитиниң рәиси ляв тйәнчи сөзидә, хитай һөкүмитиниң хитай миллитиниң намида җинайәт өткүзүватқанлиқини тәкитләп, уйғур, тибәт, моңғул хәлқлири үстидин йүргүзүватқан қаттиқ бастуруш сиясити вә буниң ақивитидә пәйда болуватқан паҗиәләр үчүн өзиниң бир хитай болуш сүпити билән қаттиқ номус қилидиғанлиқини һәм биарам болидиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: "һәр қетим уйғурларниң қандақтур бир зулум яки паҗиәләргә дуч кәлгәнлики тоғрисидики хәвәрни аңлиғинимда, биарам болуп олтуралмай қалимән. Уйғур миллити бу зулумни хитай миллитидин көриду вә шундақ қарашқа һәққи бар. Бирақ, бу зулумни хитай коммунистик партийиси хитай миллитиниң намида йүргүзүватиду. Хитай һакимийитиниң зулумиға учраватқанлар ичидә хитай хәлқиму бар. Хитай һөкүмити хитай миллити вә хитай мәдәнийитини суйиистемал қилип туруп җинайәт өткүзүватиду. Хитай миллитини бу җинайәтләргә шерик қиливеливатиду. Мән бир кишилик һоқуқ паалийәтчиси болуш сүпитим билән, уйғурларниң хитайдин айрилип чиқип мустәқил дөләт болуп яшишини қоллаймән. Бу айрилиш сабиқ чех-силовакийә җумһурийити, сабиқ югославийә, шотландийәдикигә охшаш тинч шәкилләрдә әмәлгә ашса яхши болатти. Әмма мустәбит коммунистик партийә буниңға йол қоймайду."

12-Декабир баварийә парламентида өткүзүлгән йиғинниң муқәддимисидә, явропа парламенти кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси барбара лох ханимниң бу қетимқи йиғинға болған авазлиқ тәбрикнамиси аңлитип өтүлди. Йиғин арилиқида йәнә, илһам тохтиниң қизи җәвһәр тохтиниң тәбрик сөзиму екранда көрситилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт